نمایی از کوه میان کل واقع در شهر سرپل زهاب.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱

ضلع جنوبی کوه میان کل که نقش برجسته ی آنوبانینی بر آن واقع شده است.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۲

نقش برجسته ی آنوبانینی.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۳

دو نقش برجسته که جهت بهتر دیدن علامت گذاری شده اند. مربع شماره ی دو، نقش برجسته ی آنوبانینی است. در تصویر بعدی نمای نزدیک آن را ملاحظه کنید.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۴

نمای نزدیک از نقش برجسته ی آنوبانینی. درست در زیر نقش برجسته کتیبه ی آن قرار دارد که با بزرگنمایی این تصویر به دلیل رزولوشن پایین عکس متاسفانه قابل دیدن نیست.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۵

این نقاشی برداشتی است که رومن گیرشمن از نقش برجسته ی آنوبانینی داشته است. همان طور که ملاحظه می کنید در این نقش، شاه آنوبانینی، پادشاه لولوبی ها با ریشی طویل و مربع، کلاهی مدور، جامه ای کوتاه، مسلح به کمان و نوعی تبر ابتدایی دیده می شود. او پای خود را بر دشمنی که بر زمین افتاده، نهاده است. در مقابل او رب النوع نی نی (Ninni) با کلاهی بلند و جامه ای پشمین و پرزدار و شرابه دار که تا پای او می رسد، ایستاده. او یک دست را به سوی شاه دراز کرده و در دست دیگر انتهای طنابی را گرفته که در بخش بالایی دو اسیر و در بخش پایینی شش اسیر را به هم بسته و همه ی آنها برهنه اندو دست هایشان از عقب بسته شده است.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۶

نمای پهلو از تخته سنگی که نقش برجسته ها بر روی آن قرار دارند.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۷

نمایی دیگر از نقش برجسته ی آنوبانینی.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۸

نقش برجسته ی دوم که در پایین نقش برجسته ی اول قرار دارد، نقش و کتیبه ی اشکانی است. آثار ترکش گلوله ی توپ ( جنگ ایران و عراق ) به خوبی مشهود است.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۹

نقش اشکانی اردوان. این نقش تقریباً ویران گشته و احتمالاً مربوط به اردوان اول است.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱۰

کوه میانکل و محل ورودی برای بازدید از نقش های برجسته.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱۱

کوه میانکل که محل قرار گرفتن نقوش بر روی آنها علامت گذاری شده است.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱۲

تابلوی راهنمای نقش آنوبانینی. از روی این تابلو می شود فهمید که متولی این مکان شهرداری سرپل زهاب است.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱۳

تصویر نویسنده در پای نقش اشکانی. بالاتر از آن نقش آنوبانینی واقع شده است. با مقایسه ی قد انسان می توانید ذهنیت بهتری در مورد اندازه ی نقش ها به دست آورید.<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱۴

آنوبانینی

Annubanini

 

نقش برجسته و کتیبه ی آنوبانینی بر صخره ای واقع در کوه میان کل (Miyan-kal) در مرکز شهر سر پل زهاب واقع شده است. شاید بتوان گفت که این نقش برجسته، بعد از نقش برجسته ی نرم سین (Naram-sin) قدیمی ترین نقش برجسته در سرزمین کهن ایران زمین و قدیمی ترین نقش برجسته در جغرافیای سیاسی امروز ایران است و قدمت آن به 2800 سال پیش از میلاد مسیح برمی گردد.

لولوبی ها (Lullubi) قومی بودند که در هزاره ی سوم پیش از میلاد در نواحی غربی زاگرس و سرزمین هایی که بخش عمده ی آن هم اکنون در استان سلیمانیه عراق واقع شده، زندگی می کردند. براساس مستندات تاریخی، لولوبی ها یک بار توسط سارگن اکدی (Sargon Agade) و یک بار به دست نرم سین اکدی شکست خورده اند. این کوه نشینان در زمان صلح با بابلی ها داد و ستد می کردند و در این تعامل صلح آمیز، تحت نفوذ همسایگان متمدن تر قرار می گرفتند. هرچند هرگاه قدرت بابلی ها رو به کاهش می گذاشت، لولوبی ها هم مثل سایر ملل از جمله گوتی ها، کاسی ها و عیلامی ها بدشان نمی آمد به بابل حمله کنند. یکی از مهمترین راه های ارتباطی بین میانرودان ( بین النهرین ) و فلات ایران، منطقه ی تحت نفوذ لولوبی ها و گردنه ی استراتژیک پاتاق بوده و البته امروز هم این گردنه ی استراتژیک اهمیت خود را حفظ کرده است. بنابراین قوم لولوبی حرکت کاروان ها و تجارت در این منطقه را تحت نفوذ خود در آوردند. هرچند لولوبی ها در گذر زمان و در مقیاس تاریخ چند هزار ساله ی ایران زمین، دیری نپاییدند، اما وجود نقش برجسته و کتیبه ی آنوبانینی آنان را در تاریخ حیات بشری جاودانه ساخته است.

نقش برجسته ی آنوبانینی

نقش برجسته ای که امروز به آنوبانینی معروف است، آنوبانینی پادشاه معروف لولوبی ها را نشان می دهد. در این نقش، پادشاه لولوبی ها با ریشی طویل و مربع، کلاهی مدور، جامه ای کوتاه، مسلح به کمان و نوعی تبر ابتدایی دیده می شود. او پای خود را بر دشمنی که بر زمین افتاده، نهاده است. در مقابل او رب النوع نی نی (Ninni) با کلاهی بلند و جامه ای پشمین و پرزدار و شرابه دار که تا پای او می رسد، ایستاده. او یک دست را به سوی شاه دراز کرده و در دست دیگر انتهای طنابی را گرفته که در بخش بالایی دو اسیر و در بخش پایینی شش اسیر را به هم بسته و همه ی آنها برهنه اند و دست هایشان از عقب بسته شده است. در مجموع در این نقش نه اسیر مشاهده می شود. رب النوع نی نی همان اینانا یا آناهیتا است. سر پرسی سایکس (Sir Percy Sykes) نام رب النوع را ایشتار ذکر می کند. میخائیل میخائیلویچ دیاکونوف معتقد است کلاهی که بر سر یکی از اسیران است متعلق به مادی های شرق بوده که در هزاره ی اول قبل از میلاد زیست می کرده اند. ارتفاع نقش آنوبانینی از زمین 16 متر است. پدیده ی فرسایش طی سال های بسیار آن را مخدوش کرده، هر چند بیشترین صدمات را طی جنگ ایران و عراق به خود دیده است. 

در پایین و سمت راست نقش برجسته ، کتیبه ی آنوبانینی قرار دارد که به زبان اکدی حک شده و معنای آن چنین است: " آنوبانینی پادشاه توانای لولوبی نقش خود و الهه ی ایشتار را در کوه پاتیر رسم کرده است و آن کس که این لوح را محو کند به نفرین و لعنت آنو، آنوتوم، بل، بلیت، رامان، ایشتار، سین و شمش گرفتار باد و نسل او بر باد رود. " همه ی قراین دال بر این است که لولوبی ها خطی مخصوص به خود نداشته اند و آنان کم و بیش تحت نفوذ تمدن بابل بوده اند و در اثر تماس مداوم، زبان و خط اکدی را آموخته و به کار می برده اند. رومن گیرشمن معتقد است که نقش برجسته ی آنوبانینی سهمی عظیم و پایدار در تعریف " ایرانیت " ایفا می کند، به گونه ای که طی تاریخ متمادی ایران، بسیاری از پادشاهان به تقلید از آن اقدام کرده و حکاکی های بسیاری در مناظر و معابر کاروان ها پدید آمدند تا در تاریخ ماندگار شوند. یکی از مهمترین این برداشت ها را می توان به نقش برجسته ی بیستون نسبت داد. بسیاری از باستان شناسان و معماران بر این باورند که نقش بیستون به شدت الهام گرفته از نقش آنوبانینی است. در زیر به تشابهات و افتراقات آنها می پردازیم:

تشابهات:

1-       در هر دو نقش پادشاهان به صورت فاتح مجسم شده اند.

2-       هر دو مجهز به تیر و کمان هستند.

3-       تعداد اسیران در هر دو اثر یکی است و در هر کدام نه نفر می باشد.

4-       در هر دو نقش اندازه ی اسیران از پادشاهان کوچکتر است.

5-       هر دو پادشاه با پای چپ خود بر روی اسیران ایستاده و آنها را به زیر لگد گرفته اند.

6-       در هر دو نقش دست اسیران را از پشت بسته اند.

7-       در هر دو نقش موفقیت پادشاهان وابسته به توفیق خدایان است. ایشتار یا نی نی در آنوبانینی و اهورامزدا در بیستون.

افتراقات:

1-       در نقش آنوبانینی بر خلاف بیستون از درباریان خبری نیست.

2-       در نقش آنوبانینی اسرا در دو صف فوقانی و زیرین قرار دارند و در نقش بیستون در یک صف هستند.

3-       در نقش آنوبانینی اسرا لخت و عریان هستند و یکی از آنها کلاه بر سر دارد، در حالیکه در نقش بیستون اسرا لباس پوشیده اند و کلاه بر سر ندارند.

4-       در آنوبانینی خود رب النوع ایشتار یا نی نی دو اسیر را برای مجازات می برد، در حالیکه در بیستون اهورامزدا در مجازات اسرا نقش مستقیم ندارد.

بر اساس آنچه اروپائیان از تاریخ هخامنشی رمزگشایی کرده اند و ما در شناخت تاریخ کشورمان به شدت مرهون آنها هستیم، داریوش بزرگ بر 9 پادشاه دروغین  ( یا بهتر است بگوییم بر 9 مدعی پادشاهی ) غلبه نمود و به تقلید از نقش آنوبانینی دستور به حکاکی بیستون در مسیر کاروانیان به سمت غرب داد.

ابن خلدون مورخ مشهور عرب، اولین کسی است که از نقش آنوبانینی یاد می کند. هر چند سر پرسی سایکس کشف متاخر آن را به ژاک دمورگان فرانسوی در سال 1892 میلادی نسبت می دهد.

نقش و کتیبه اشکانی

کشف این سنگ نوشته و کتیبه را به سر هنری راولینسون (Sir Henry Creswicke Rawlinson) افسر انگلیسی کمپانی هند شرقی نسبت می دهند. راولینسون همان کسی است که  پس از ماه ها تلاش، در 16 نوامبر 1846 موفق به ترجمه ی خط میخی کتیبه ی داریوش بزرگ در بیستون شد. هر چند از نظر زمانی شاید این نسبت قرین به درستی نباشد، در هر صورت سنگ نوشته ی اشکانی به خط پهلوی اشکانی است و در نوع خود بی نظیر است، چرا که سایر سنگ نوشته های دوره ی اشکانی به خط یونانی یا الیمایی هستند.

در نقش اشکانی، در سمت چپ مردی سوار بر اسب دیده می شود که اسب و بدن او به صورت نیم رخ و سرش به صورت تمام رخ حجاری شده است. از موهای سر مرد سوار نواری بر روی یکی از شانه های وی افتاده است. لباس نیم تنه ی او تا بالای ران است و آستین دارد. چین های شلوار افقی است. سوار با دست راست افسار اسب را در دست دارد و دست چپ او دیده نمی شود. در جلوی سوار، مردی از بزرگان ایستاده است که به صورت تمام رخ نقش شده و جلوی لباس او بسته است و کمی از سینه اش دیده می شود. سر این مرد خراب شده است. او با دست راستش حلقه ای را از سوار می گیرد. این نقش برجسته نیز در دوران جنگ صدمه دیده است. به عکس های شماره ی چهار و نه مراجعه فرمایید.

نقش اشکانی اردوان

در روی کوه میانکل نقش دیگری از اشکانیان وجود دارد که تقریباً ویران شده است. این نقش احتمالاً مربوط به اردوان اول است که پس از سرکوب طغیان مردم این منطقه حجاری شده است. به عکس های ده و دوازده مراجعه فرمایید.

***

جای آن است که از تلاش مثال زدنی آقایان منوچهر کمری و رضا جمشیدی که عاشقانه و بدون هیچگونه امکانات و حمایت های دولتی، به شایستگی کوشش کرده اند تا موطن خود ( سرپل زهاب ) را به دیگران بشناسانند، صمیمانه قدردانی نمود.

 

* منابع:

1- رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا امروز، ترجمه ی دکتر محمد معین، انتشارات معین، چ 1، 1383

2- منوچهر کمری، رضا جمشیدی، سرپل زهاب در گذر تاریخ، انتشارات چشمه هنر و دانش، چ 1، 1384

3- میخائیل میخائیلویچ دیاکونوف، تاریخ ایران باستان، ترجمه ی روحی ارباب، انتشارات علمی فرهنگی، چ 5، 1384

4- ریچارد نلسون فرای، میراث باستانی ایران، ترجمه ی مسعود رجب نیا، انتشارات علمی و فرهنگی، چ 8، 1386

 

موقعیت جغرافیایی:

استان کرمانشاه، شهر سرپل زهاب. "46 '27  ْ34  شمالی و "09 '52   ْ45  شرقی. ارتفاع از سطح دریا 551  متر.

نحوه دسترسی:

شهر سرپل زهاب در فاصله ی 150 کیلومتری غرب کرمانشاه واقع شده است. حدود 70 کیلومتر مسیر ( از کرمانشاه تا اسلام آباد غرب ) دوبانده است. در حد فاصل کرند تا سرپل زهاب باید از گردنه ی پاتاق عبور کنید. طبیعت این منطقه بخصوص در فصل بهار بسیار زیباست. آسفالت جاده مناسب است. علائم هشدار دهنده وجود دارد. به خاطر داشته باشید که رسیدن، هدف نیست. آرامتر برانید تا از مناظر زیبای منطقه بهتر استفاده کنید. وقتی از گردنه ی پاتاق به سمت سرپل زهاب می روید، به یکباره طبیعت تغییر می کند و هرچه جلوتر بروید گرم تر و خشک تر می شود.

امکانات رفاهی:

*  شهر سرپل زهاب امکانات رفاهی قابل توجه ندارد.

* جهت اقامت، بهتر است شهر کرمانشاه را برای اسکان انتخاب فرمایید.

* هرچند می خواهید به یکی از قدیمی ترین میراث ایرانیان باستان سر بزنید، بسیاری از مردم محلی از موقعیت آن مطلع نیستند. تابلوی راهنما در شهر وجود ندارد.

* قبلاً راه ورود به محوطه ی آنوبانینی از داخل مدرسه ی مجاور بود. امروز این محوطه جدا شده است. فاقد نگهبان بوده و جالب اینکه بعضی اوقات در آن قفل است.

* در خیابان مجاور کتیبه ها، جای مناسب برای پارک اتومبیل وجود دارد. وسایل گران قیمت خود را در داخل اتومبیل نگذارید.

* برای ورود به محوطه نیازی به پرداخت ورودیه نیست. ظاهراً سایت در اختیار شهرداری سرپل زهاب است و سازمان میراث فرهنگی هیچ نقشی در حفظ و نگهداری آن ندارد.

* مسئول یا راهنمای مقیم وجود ندارد. طبیعی است که نباید دنبال بروشور، نقشه و راهنمایی بگردید.

* محدودیتی برای عکسبرداری و فیلمبرداری وجود ندارد.

* آب آشامیدنی در شهر موجود است. در ماه های گرم سال توصیه می شود حتماً از آب معدنی استفاده کنید.

* سرویس بهداشتی وجود ندارد.

* در شهر سرپل زهاب چندین رستوران و اغذیه فروشی موجود است. اظهار نظر در مورد کیفیت غذا و تمیزی آنها بستگی به دیدگاه و خواسته های شما دارد.

* در شهر سرپل زهاب پمپ بنزین و پمپ CNG وجود دارد.

* آنتن دهی تلفن همراه مطلوب است.

 

امنیت منطقه:

منطقه ی سرپل زهاب بیش از هشت سال درگیر جنگ بوده است. فاصله ی شهر به خط مستقیم تا مرز و روستاهای عراقی بسیار کم است. به دلیل موقعیت سیاسی و وجود پادگان ابوذر در نزدیکی شهر، تحرکات نظامی در منطقه بیشتر از حالت عادی به چشم می خورد. هرچند در حال حاضر دلیلی برای نگرانی و احساس عدم امنیت وجود ندارد ولی بهتر است شب هنگام در مسیرهای غیرمعمول تردد نفرمایید.

بهترین زمان بازدید:

آنوبانینی در داخل شهر سرپل زهاب واقع شده است. در هر موقع از سال می توانید از آن بازدید فرمایید. هرچند سر سبزی منطقه در ماه های اردیبهشت و خرداد زیبایی بیشتری دارد. ماه های تیر و مرداد و شهریور گرمای هوا زیاد است و بعضاً گرد و غبار می تواند آزاردهنده باشد.

* توضیحات اضافه:

* زهاب درست است یا ذهاب؟

امروزه در تقسیمات کشوری و مکاتبات اداری از واژه ی سرپل ذهاب استفاده می شود. ذهاب، کلمه ای عربی به معنی گذر کردن یا عبور کردن است که طبیعتاً با ترکیب کلمات سر + پل معنی پیدا می کند. از طرف دیگر " پل " کلمه ای فارسی است که ترکیب آن با واژه ی عربی ذهاب، غیرصحیح و غیراصولی است. از طرف دیگر، زهاب کلمه ای فارسی است که از ترکیب زه و آب به وجود آمده و به معنی محل جوشیدن آب چشمه است. از شهری به نام زهاب در منابع باستانی نیز یاد شده است. بد نیست بدانیم که در اطراف همین شهر نواحی ریجاب و مارآب هم وجود دارند که کلماتی ترکیبی هستند. لذا به نظر می رسد استفاده از کلمه ی زهاب بجای ذهاب منطقی تر باشد.

* سایر نقاط دیدنی منطقه ی سرپل زهاب، کرند و قصر شیرین:

اگر به خود زحمت داده اید و تا سرپل زهاب تشریف برده اید، حیف است که خود را از دیدن برخی نقاط دیدنی این منطقه محروم فرمایید. در زیر برخی نقاط دیدنی منطقه ی سرپل زهاب فهرست شده است، هر چند در خصوص برخی از آنها در همین وب سایت مطالب مفصل تری ارائه می شود.

1- دکان داوود: مقبره ی ایخ توویگو مربوط به دوران مادها.

2- طاق گرا: احتمالاً مربوط به دوره ی اشکانیان.

3- زیج منیژه: مربوط به دوره ی ساسانیان.

4- قلعه ی منیژه: مربوط به دوره ی ساسانیان.

5- قلعه ی یزدگرد: مربوط به دوره ی ساسانیان.

6-  منطقه ی گردشگری ریجاب

7- آرامگاه بابا یادگار

8- عمارت خسرو ( مربوط به دوره ی ساسانیان )

9- چهار قاپی، آتشکده ی چهارقاپی ( احتمالاً مربوط به دوره ی ساسانیان )

10- سراب گرماب

11- آرامگاه احمد بن اسحاق

12- قلعه مریم ( مربوط به دوره ی ساسانی )

13- برد عاشقان ( بقایای گوردخمه یا آتشکده ی مربوط به دوره ی ساسانیان )

14- قلعه ی یزدگرد

 

* توضیحات عکس ها:

عکس شماره 1 :

            نمایی از کوه میان کل واقع در شهر سرپل زهاب.

عکس شماره 2 :

            ضلع جنوبی کوه میان کل که نقش برجسته ی آنوبانینی بر آن واقع شده است.

عکس شماره 3 :

            نقش برجسته ی آنوبانینی.

عکس شماره 4 :

            دو نقش برجسته که جهت بهتر دیدن علامت گذاری شده اند. مربع شماره ی دو، نقش برجسته ی آنوبانینی است. در تصویر بعدی نمای نزدیک آن را ملاحظه کنید.

عکس شماره 5 :

            نمای نزدیک از نقش برجسته ی آنوبانینی. درست در زیر نقش برجسته کتیبه ی آن قرار دارد که با بزرگنمایی این تصویر به دلیل رزولوشن پایین عکس متاسفانه قابل دیدن نیست.

عکس شماره 6 :

            این نقاشی برداشتی است که رومن گیرشمن از نقش برجسته ی آنوبانینی داشته است. همان طور که ملاحظه می کنید در این نقش، شاه آنوبانینی، پادشاه لولوبی ها با ریشی طویل و مربع، کلاهی مدور، جامه ای کوتاه، مسلح به کمان و نوعی تبر ابتدایی دیده می شود. او پای خود را بر دشمنی که بر زمین افتاده، نهاده است. در مقابل او رب النوع نی نی (Ninni) با کلاهی بلند و جامه ای پشمین و پرزدار و شرابه دار که تا پای او می رسد، ایستاده. او یک دست را به سوی شاه دراز کرده و در دست دیگر انتهای طنابی را گرفته که در بخش بالایی دو اسیر و در بخش پایینی شش اسیر را به هم بسته و همه ی آنها برهنه اندو دست هایشان از عقب بسته شده است.

عکس شماره 7 :

            نمای پهلو از تخته سنگی که نقش برجسته ها بر روی آن قرار دارند. 

عکس شماره 8 :

            نمایی دیگر از نقش برجسته ی آنوبانینی.

عکس شماره 9 :

            نقش برجسته ی دوم که در پایین نقش برجسته ی اول قرار دارد، نقش و کتیبه ی اشکانی است. آثار ترکش گلوله ی توپ ( جنگ ایران و عراق ) به خوبی مشهود است.

عکس شماره 10 :

            نقش اشکانی اردوان. این نقش تقریباً ویران گشته و احتمالاً مربوط به اردوان اول است.

عکس شماره 11 :

             کوه میانکل و محل ورودی برای بازدید از نقش های برجسته.

عکس شماره 12 :

            کوه میانکل که محل قرار گرفتن نقوش بر روی آنها علامت گذاری شده است.  

عکس شماره 13 :

            تابلوی راهنمای نقش آنوبانینی. از روی این تابلو می شود فهمید که متولی این مکان شهرداری سرپل زهاب است.

عکس شماره 14 :

            تصویر نویسنده در پای نقش اشکانی. بالاتر از آن نقش آنوبانینی واقع شده است. با مقایسه ی قد انسان می توانید ذهنیت بهتری در مورد اندازه ی نقش ها به دست آورید.

 

نویسنده و عکس ها: دکتر مسعود شهیدی

 

***

هرگونه کپی برداری به منظور تجاری ممنوع است. کپی برداری به منظور اشاعه فرهنگ گردشگری و با اهداف غیرتجاری درصورت اجازه مدیر سایت و ذکر منبع بلامانع است.

بازدید کننده ی گرامی: در صورتی که از آنوبانینی بازدید نمودید، خواهشمند است هرگونه تغییر در مطالب مربوط به امکانات رفاهی یا سایر مواردی که به نظرتان می رسد را از طریق لینک نظرات به مدیریت سایت اطلاع دهید تا دیگران نیز از آن بهره مند گردند. با تشکر

 

Share

ردیفسایر جاذبه های گردشگری این استان
۱
تکیه معاون الملک

نظر بدهید (۳) / تعداد بازدید: ۹۷۶۳
ردیفسایر جاذبه های گردشگری ایران به ترتیب قدمت
۱
آبشار بیشه
۲
آبشار شوی ( تله زنگ )
۳
آبشار نوژیان
۴
دریاچه گهر
۵
غار سهولان
۶
غار کتله خور
۷
غار کرفتو
۸
آنوبانینی (قدیمی ترین کتیبه و نقش برجسته ایران زمین)
۹
زیگورات چغازنبیل
۱۰
تپه نوشیجان
۱۱
تخت سلیمان ( آتشکده ی آذرگشنسب )
۱۲
آرامگاه ( بقعه ) اِستِر و مُردِخای
۱۳
سازه های آبی شوشتر
۱۴
چک چک یا زیارتگاه پیر سبز
۱۵
مسجد جامع فهرج (قدیمی ترین مسجد ایران)
۱۶
سیراف
۱۷
شهر باستانی حریره، کیش
۱۸
آرامگاه فردوسی
۱۹
روستای تاریخی میمند
۲۰
قلعه فلک الافلاک
۲۱
ماسوله
۲۲
قره کلیسا
۲۳
گنبد سلطانیه
۲۴
قلعه رودخان
۲۵
کلیسای سنت استپانوس
۲۶
پل خواجو
۲۷
خانه عباسیان
۲۸
خانه ی بروجردی ها ( کاشان )
۲۹
باغ شازده
۳۰
خانه کرد ( عمارت آصف )
۳۱
تکیه معاون الملک
۳۲
آرامگاه ظهیرالدوله
۳۳
موزه ایران باستان
۳۴
خانه موزه دکتر علی شریعتی
۳۵
موزه ی مردم شناسی خرم آباد
۳۶
آب انبار سنتی کیش
۳۷
گذر هنرمندان ( کیش )
۳۸
کاریز ( شهر زیرزمینی کیش )
۳۹
باغ موزه هنر ایرانی
۴۰
تله کابین رامسر