۱ - صادق چوبک<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱

۲ - صادق چوبک همراه با منیرو روانی پور<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۲

۳ - صادق چوبک همراه با همسرش قدسی چوبک<br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۳

محمدصادق چوبین (صادق چوبک)

Sadeq Chubak

 

ملیت: ایرانی

تولد: 12 تیرماه 1295 خورشیدی (3 جولای 1916)

محل تولد: بوشهر، ایران

فوت: 13 تیرماه 1377 (3 جولای 1998)

محل فوت: برکلی، کالیفرنیا، آمریکا

تحصیلات: دیپلم ادبی

شغل:

* نویسنده و مترجم

* کارمند دولت

همسر: قدسی خانم(قدسی چوبک)، تاریخ ازدواج : 1314

فرزندان:

* دو پسر : روزبه (متولد 1323)، بابک (متولد 1326)

سبک: رئالیسم

سال های فعالیت:

* نویسندگی : حدوداً 25 سال (1345- 1320)

* ترجمه : از سال 1320 تا پایان عمر

آثار:  آثار صادق چوبک را به طور کلی می توان در چهار دسته طبقه بندی کرد:

الف) مجموعه داستان ها :

§         "خیمه شب بازی" (سال 1324) :

این کتاب شامل 11 داستان کوتاه است که نخستین بار با تشویق بزرگ علوی به چاپ رسیده است. عناوین داستان های این مجموعه : "نفتی"، "گلهای گوشتی"، "عدل"، "زیر چراغ قرمز"، "آخر شب"، "مردی در قفس"، "پیراهن زرشکی"، "موسیو الیاس"، "اسائه‌ی ادب"، "بعدازظهر آخر پاییز" و "یحیی" می باشد. چوبک در این مجموعه، داستان "اسائه‌ی ادب" را به صادق هدایت و داستان "بعدازظهر آخر پاییز" را به مسعود فرزاد هدیه نمود. این مجموعه‌ی نخست، با هزینه‌ی شخصی چوبک(هزار تومان قرض کرده بود)، و در تیراژ 1000 نسخه منتشر شد. گرچه این کتاب علیرغم محبوبیت گسترده، به خاطر داستان "اسائه‌ی ادب"  تا 10 سال بعد اجازه‌ی تجدید چاپ نیافت، اما در سال 1329 چاپ دیگری از خیمه‌شب‌بازی با حذف "اسائه‌ی ادب" و گنجاندن داستان "آه انسان" به جای آن، منتشر گشت. به زعم بسیاری از منتقدان، این کتاب نخست چوبک، ارزشمندترین اثر وی به حساب می آید.

§         "انتری که لوطی اش مرده بود" (سال 1328) :

دومین مجموعه داستان چوبک شامل 3 داستان کوتاه "چرا دریا توفانی شده بود"، "قفس"، "انتری که لوطی اش مرده بود" و یک نمایش‌نامه ی تک شخصیتی به نام "توپ لاستیکی" است که توسط انتشارات جاویدان به چاپ رسید. در سال 1341 همزمان با انتشار چاپ دوم این کتاب، ابراهیم گلستان، تهیه‌ی فیلم "دریا" را براساس داستان "چرا دریا طوفانی شده بود" با همکاری فروغ فرخزاد آغاز نمود، اما این فیلم به دلایلی ناتمام ماند.

§         " روز اول قبر" (مرداد سال 1344) :

این مجموعه داستان شامل 9 داستان کوتاه با عنوان های "گورکن"، "چشم شیشه ای"، "دسته گل"، "یک چیز خاکستری"، "پاچه خیزک"، "روز اول قبر"، "همراه"، "عروسک فروشی"، "یک شب بیخوابی" و یک نمایش‌نامه به نام "هفت خط" است که به پسرش روزبه تقدیم شده است. نمایش نامه ی اخیر توسط دانشجویان ژاپنی دانشگاه شیراز به روی صحنه رفته است. (داستان دیگری به نام "همراه(به شیوه ای دیگر)" نیز که براساس مضمون داستان "همراه" است، در این مجموعه به چاپ رسیده است.)

§         " چراغ آخر" (اسفند سال 1344) :

این مجموعه 8 داستان کوتاه شامل "چراغ آخر"، "دزد قالپاق"، "کفترباز"، "بچه گربه ای که چشمانش باز نشده بود"، "اسب چوبی"، "آتما، سگ من"، "پریزاد و پریمان" و "دوست" و یک داستان شعرگونه به نام "ره آورد" می باشد. فیلم "طوقی" به قلم و کارگردانی علی حاتمی، در سال 1349 براساس داستان "کفترباز" چوبک ساخته شده است. البته در چاپ اول این مجموعه، داستان "عمرکشون" وجود داشته که به ملاحظات مذهبی در چاپ های بعدی حذف شده است.

ب) رمان :

§         "تنگسیر" (سال 1342) :

چوبک این رمان را که مضمونی حماسی دارد، به همسرش تقدیم کرده است. این رمان ماجرای قیام یک چهره ی مردمی و محبوب تنگستانی در جنوب کشور به نام زائرمحمد بر علیه ظلم و استثمار در دوران قاجار است. این رمان_ اگرچه جزو آثار قوی نویسنده به شمار نمی آید_ پرخواننده ترین اثر وی بوده و به 18 زبان‌ مختلف ترجمه شده است. ترجمه ی انگلیسی کتاب با عنوان "The man and his gun" به چاپ رسیده است. در سال 1353 فیلم "تنگسیر" بر اساس رمان چوبک، به کارگردانی امیر نادری و با بازی بهروز وثوقی روی پرده رفت.

§         "سنگ صبور" (سال 1345) :  

داستان این رمان اگرچه در شیراز و برمبنای داستانی واقعی اتفاق افتاده، به زادگاه‌ چوبک، بوشهر تقدیم شده است. قصه ی "سنگ صبور" به شیوه ی جریان سیال ذهن و از زبان شخصیت های مختلف نوشته شده، به صورتی که برای بیان افکار ذهنی هر یک از شخصیت ها، نثر رمان مطابق با شخصیت موردنظر تغییر کرده است. از آنجا که نحوه ی بیان کتاب در داستان نویسی نوین ایران تازگی داشت و همچنین به دلیل افراط چوبک در زشت نویسی و استفاده ی بسیار از الفاظ رکیک، انتشار کتاب بحث های زیادی را در محافل ادبی آن زمان برانگیخت.

ج) ترجمه ها :

§         کتاب "پینوکیو" اثر کارلو کولودی را نخستین بار به فارسی و با عنوان "آدمک چوبی" برگردان کرد. (سال 1329)

§         کتاب "آلیس در سرزمین عجایب" لوییس کارول در حوزه‌ی ادبیات کودک را به فارسی برگرداند. (سال ...)

§         شعر "غراب" ادگار آلن ‌پو را ترجمه و در نشریه‌ی کاوش(نشریه ی شرکت نفت) چاپ نمود. (سال 1338)

§         نمایش نامه "پیش از ناشتایی" نوشته ی یوجین اونیل را به فارسی برگرداند. (سال ...)

§         کتاب "مه پاره"  شامل داستان های عاشقانه هندی را ترجمه و در انتشارات نیلوفر تهران منتشر کرد. (سال 1370)

مه‌پاره، شانزدهمین بخش از نسخه‌ی کهن مفصل سانسکریتی است که به‌نام "جوهر اقیانوس زمان" معروف است. این کتاب شامل مجموعه‌ی به هم پیوسته‌ی 20 داستان عاشقانه‌ی هندی‌ست و طرح آن به سبک و سیاق داستان‌های "هزار و یک شب" شکل گرفته است. ترجمه از سانسکریت به انگلیسی این کتاب توسط "ف.و.بین" و از انگلیسی به فارسی آن توسط صادق چوبک انجام شد.

و نمایش نامه "شکونتلا اثر کالیداس، نویسنده و شاعر هندی که مرگ فرصت پایان ترجمه ی آن را به وی نداد.

د) خاطره نویسی :

§         چوبک که همواره خاطرات روزانه می نوشت، در اواخر عمر، چند صفحه از این خاطرات را با عنوان های "دیروز" و "سفر مازندران و چند یاد دیگر" در دفتر هنر نیوجرسی چاپ نموده است. سایر یادداشت های چوبک بنابر وصیتش، پس از مرگ وی سوزانده شدند.

 

 

زندگی نامه

خانواده:

محمدصادق چوبین، مشهور به صادق چوبک، فرزند محمداسماعیل و رقیه سلطان، در بندر بوشهر، در سال 1295 و در گرماگرم جنگ اول جهانی، به دنیا آمد. پدرش تاجر و بازرگانی بوشهری بود که با هندوستان و بریتانیا روابط تجاری داشت. صادق در رفاه اقتصادی بزرگ شد. به گفته ی خودش در آن زمان، گدای بوشهری وجود نداشت و مردم در شهری که پر از کنسولگری های روس، انگلیس، آلمان، فرانسه و ... بود، از لحاظ مالی تأمین بودند. صادق تا مقطع سوم ابتدایی در مدرسه ی "سعادت" بوشهر تحصیل کرد که "میرزا احمدخان دریابیگی"_از فارع التحصیلان دارالفنون_ آن را با الگوی دارالفنون(شامل لابراتوار، موزه و...) بنا نهاده بود. پس از آن، در سال 1303 به بیماری مالاریا مبتلا شد و مادرش با چشمی اشکبار او را برای معالجه به شیراز فرستاد. صادق نزد پدرش که در آن زمان با همسر دوم خود در شیراز زندگی می کرد، اقامت گزید: "شب ها پدرم دو کتاب برای همسرش می خواند و من هم گوش می دادم. یکی کتاب "یکی بود یکی نبود" جمالزاده و دیگری "هزار و یک شب". من علاقه زیادی به شنیدن این داستان ها داشتم و دلم می خواست یک روزی بتوانم چنین چیزهایی بنویسم." صادق همچنین اولین بار با کتاب "سه مکتوب" میرزا آقاخان کرمانی در منزل پدر آشنا می شود. کتابی که بعدها از آن در نگارش داستان "روز اول قبر" بهره می برد. میمونی به نام مخمل نیز که صادق در خانه ی پدر با آن سرگرم می شد، بعدها در داستان "انتری که لوطیش مرده بود"، به شخصیت اول داستان چوبک تبدیل شد.

صادق در شیراز در مدرسه‌های "شفاییه"، "باقریه"، "سلطانیه" و "حیات" تحصیل نمود. او با اتومبیل فوردی که پدرش برایش خریده بود، رفت و آمد می کرد و بیشتر وقتش را در کتابخانه ی عمویش به مطالعه مشغول بود. در این دوره او با پیگیری های خود و نظارت مادرش به آموزش زبان انگلیسی و عربی پرداخت. نخستین مقاله های او در سال 1310 در روزنامه محلی "بیان حقیقت" شیراز به چاپ رسید. وی در سال 1313 در امتحان ورودی کالج شبانه روزی البرز تهران پذیرفته شد.

ادامه تحصیل:

چوبک در سال 1314، در کالج آمریکایی البرز در تهران به ادامه تحصیل پرداخت. در همین سال با قدسی خانم (دختری جنوبی؟ که همزمان به کالج آمریکایی دختران می رفت)، مسعود فرزاد، پرویز ناتل خانلری و سپس با صادق هدایت آشنا شد. وی در این دوران گزارشی در چند شماره ی روزنامه ایران به چاپ رساند که مربوط به سیف القلم، جانی معروف و قاتل زنان روسپی شیراز بود. چوبک این مرد را از نزدیک می شناخته است: "سال ۱۳۱۳ من از مدرسه آمریکایی تهران به شیراز برگشتم که تصدیق سیکل اول را از یک مدرسه دولتی بگیرم. در این زمان که سخت مشتاق فلسفه و حکمت اسلامی بودم در مسجد نو شیراز در محضر محمدعلی حکیم حاضر می شدم. این میرزا بعدها به تهران آمد و در مدرسه سپهسالار و دانشگاه معقول و منقول از اجله ی مدرسین حکمت الهی شد. در محضر او بود که من با یک سید شیرازی الاصل هندی شده آشنا شدم. مردی بود با لباس سفید کتان پاکیزه که می گفت از هندوستان آمده و طالب کسب معنوی ست. چون انگلیسی او خیلی خوب بود با من شاگرد مدرسه آمریکایی خیلی زود اخت شد و ساعت ها با هم حرف می زدیم و وقت می گذراندیم. روزی که او را به جرم قتل گرفتند، برای من روز عجیبی بود. زیرا با محاسبه ی روزهایی که او مرتکب قتل زنان شده بود، می دیدیم که او یا این قتل ها را انجام می داده و به مدرسه می آمده و یا بلافاصله بعد از درس به سراغ قربانی خود رفته بوده است." گزارش چوبک با مقدمه ای درباره توانایی های نویسندگی او به کوشش حسین شجره، سردبیر روزنامه و همچنین معلم وی در کالج آمریکایی همراه بود. چوبک بعدها رمان "سنگ صبور" را نیز براساس این داستان نوشت و منتشر کرد.

او در سال 1316 دیپلم ادبی خود را از کالج البرز گرفت و به عنوان دبیر در وزارت فرهنگ استخدام شد. سپس با قدسی خانم ازدواج کرد و به تدریس در دبیرستان شرافت در خرمشهر پرداخت. در همین سال، چوبک در منزل جدید خود در خرمشهر، چند روزی میزبان پرویز ناتل خانلری بود که همراه با علی اصغر حکمت، وزیر فرهنگ وقت به خوزستان سفر کرده بودند. این اقامت کوتاه، آغاز دوستی عمیقی بین آن دو را رقم زد.

مشاغل:

تدریس در دبیرستان، یک سال تحصیلی بیشتر به طول نینجامید و سال بعد چوبک برای خدمت نظام احضار شده و به دانشکده افسری تهران رفت. در سال دوم خدمت سربازی، به خاطر تسلطش به زبان انگلیسی و فعالیت به عنوان مترجم، در رکن سوم ستاد ارتش خدمت کرد و همانجا با امیرعباس هویدا که همزمان دوران سربازی خود را می گذراند، آشنا شد. وی پس از پایان سربازی در سال 1319، در اداره کل ساختمان وزارت مالیه(دارایی) در سمت تحویل‌دار به صورت قراردادی استخدام و در تهران ماندگار شد.

پس از شهریور 1320 با ورود مستشاران امریکایی، چوبک به بخش زبان خارجه وزارتخانه منتقل شده و به عنوان مترجم آغاز به کار کرد. پس از رفتن مستشاران از ایران در سال 1324، حقوق چوبک به دلیل رسمی شدن او در اداره، از هزار تومان به سیصد و پنجاه تومان کاهش یافت. چوبک که در این زمان صاحب یک فرزند شده بود، به درخواست خودش، با حفظ حقوق از وزارت دارایی منتظر خدمت شد تا بتواند همزمان به کار بپردازد و مخارج خانواده را بپردازد. او به مترجمی، منشی گری و تدریس زبان انگلیسی پرداخت. همچنین در این فرصت، نخستین مجموعه داستان خود با نام "خیمه شب بازی" را تکمیل و چاپ نمود.

وی در سال 1326 به پیشنهاد الول ساتن(LAURENCE PAUL ELWELL-SUTTON)_شرق‌شناس انگلیسی_در روابط عمومی سفارت انگلیس به عنوان مترجم استخدام شد. دو سال بعد در شرکت نفت ایران و انگلیس (که در دوره ی نخست وزیری دکتر محمد مصدق تبدیل به شرکت ملی نفت ایران شد)، به عنوان مترجم و سپس در سمت مسئول کتابخانه به کار پرداخت. او در سال 1353 خود را بازنشسته کرده و راهی انگلستان و سپس آمریکا شد.

نویسندگی :

پس از شهریور سال 1320، با کاهش قدرت دیکتاتوری و آزادی نسبی ایجاد شده، چوبک برای چاپ آثارش اقدام نمود. او نخستین داستان هایش را برای خواندن و اظهارنظر به بزرگ علوی و صادق هدایت می دهد: "بزرگ علوی پس از خواندن داستان‌هایم مرا تشویق به چاپ آن‌ها کرد و گفت یا به ایرج اسکندری نشان بده و یا به خامه‌ای." دکتر انور خامه ای در آن زمان به همراه احسان طبری عضو هیئت تحریریه ی ماهنامه "پیام مردم" متعلق به حزب توده بود. داستان هایی که در این مجله به چاپ رسید، در سال 1324 در کتاب "خیمه شب بازی" چوبک منتشر شد. این کتاب ارزشمندترین اثر نویسنده از لحاظ زاویه دید، توصیف مناظر، فضاسازی و بیان داستان به شمار می رود.

پس از انشعاب حزب توده در سال 1327 و انتشار ماهنامه ی "اندیشه ی نو" که توسط خلیل ملکی و سایر انشعابیون حزب توده منتشر می شد، چوبک داستان "قفس" را برای چاپ به دکتر خامه ای داد که به دلیل واقع نگری بدبینانه ی آن و اینکه ایدئولوژی سوسیالیسم و آرمان های حزب توده، با بدبینی سازگاری ندارد، با مخالفت تحریریه مواجه شده و کنار گذاشته شد. گرچه این داستان کوتاه در سال 1328 در کتاب دوم چوبک با عنوان "انتری که لوطی‌اش مرده بود"، به چاپ رسید، اما چوبک به دلیل نگاه تلخ اجتماعی اش، حمایت حزب توده و طرفداران آن را از دست داد. آنان وی را منحرف، منحط و ضد اجتماع و در خدمت امپریالیسم می خواندند. چاپ دوم خیمه‌شب‌بازی در سال 1329 با حذف "اسائه‌ی ادب" که طنزی تند و سیاسی بود، و گنجاندن داستان "آه انسان" به‌جای آن، که نوعی اتوبیوگرافی با نثری شاعرانه بود، منتشر شد. چوبک در این سال‌ها همکاری با مجله‌های ادبی را آغاز کرد. او چند داستان در مجله "سخن" به مدیریت ناتل خانلری چاپ نمود. وی با کمک تسلطش به زبان انگلیسی، مطالعات خود را بر داستان های خارجی متمرکز ساخت. و پس از چند ترجمه انگلیسی و چاپ آنها، اولین رمان خود با نام "تنگسیر" را در سال 1342 منتشر کرد. ماجرای این رمان در تنگسیر و بوشهر و در اواخر دوره قاجار، زمان سلطنت احمدشاه می گذرد. زارمحمد در تنگسیر، قهرمانی بومی است که زیر بار زور نمی رود تا جایی که لقب شیرمحمد می گیرد. چوبک معتقد بود که بهترین نقد را دکتر غلامحسین یوسفی بر این رمان نوشته است. نقد دکتر یوسفی نگاهی مثبت به استفاده چوبک از زبان عامیانه داشت.

"چراغ آخر" و "روز اول قبر" نیز دو مجموعه از داستان های کوتاه چوبک هستند که در فاصله ی سال های 1328 تا 1344 نوشته شده و در سال 1344 منتشر شدند. در مجموعه ی چراغ آخر، داستان "کفترباز" یادآور "داش آکل" صادق هدایت است و گرچه به سبب اصطلاحات و تعبیرات آن قابل ذکر است اما درخشش و گیرایی "داش آکل" را ندارد. در مجموعه روز اول قبر، تصویرسازی ها به خوبی مجموعه "خیمه شب بازی" نیست. به نظر می رسد نویسنده چندان حرف تازه ای برای گفتن ندارد. طرح داستان "روز اول قبر" هم آشکارا از "حاجی آقا"ی صادق هدایت گرفته شده است.

در سال 1345 دومین و آخرین رمان چوبک با نام "سنگ صبور" منتشر شد. این رمان بیشتر به مجموعه داستان‌های به هم پیوسته‌ای شباهت دارد که در قالب نامه‌نگاری و مونولوگ نوشته شده و انسجام و یکپارچگی رمان را ندارد. منتقدان و طرفداران از آن نقدهایی متناقض ارائه دادند. گروهی معتقدند که این اثر، جایگاه شکوهمند چوبک در ادبیات معاصر را تنزل داده، در حالیکه طرفدارانش آن را اثری بدیع می دانند. دکتر پرویز ناتل خانلری در مصاحبه با دکتر صدرالدین الهی، این رمان را "سنگ زیربنای ادبیات معاصر فارسی" دانسته است، گروهی نیز بر این باورند که چوبک رمان نویس نبوده و با نوشتن "تنگسیر" و "سنگ صبور" صرفاً ضعف خود را در نگارش رمان نشان داده است.

نجف دریابندری درباره ی "سنگ صبور" گفته: "کوششی رقت آور برای اثبات وجود نویسنده ای که حس جهت یابی اش را به کلی از دست داده و چیزی برای گفتن ندارد..." و محمود کیانوش آن را "گرایش تهوع آور به جنبه های پست زندگی، کلمات و افکاری که هیچ نیرویی در وجود آدمی بر نمی انگیزند، جز شهوت." خوانده است. برخی منتقدان، اعترافات احمدآقای "سنگ صبور" را با گفتگوی درونی راوی "بوف کور" مقایسه می کنند و سخن چوبک را که افسوس هدایت زنده نماند و سنگ صبور را ندید و "اگر هدایت می بود، از این خیلی خوشش می آمد."، گواه نزدیکی فکری و زبانی این دو می دانند. همچنین در مقالاتی این دو کتاب را مبنای بررسی جامعه شناختی و تحلیل جایگاه و وضعیت زن در جامعه ی زمان خود قرار داده اند.          

محمدعلی جمالزاده در نامه ای خطاب به چوبک درباره رمان "سنگ صبور" چنین می نویسد : "سنگ صبور داستان چند تن مرد و زن و کودک بینوای خودمانی است که مظهر جماعت کثیری و بلکه اکثریت هموطنان ما هستند. در جهل و بی خبری و خرافات و گرسنگی و کثافت و دروغ و فریب غوطه ورند و معهذا چندان گله و شکوه ای از خالق و مخلوق و خلقت ندارند و تریاق توکل و رضا دل خود خوش میدارند. بی نهایت استادانه از عهده کار برآمده اید و همچنان که گویا سابقاً معروض داشته ام، آنچه را گوش می شنود و آنچه را به چشم می بیند (و گاهی آنچه را خاطر احساس میکند) همه را مانند دستگاه عکاسی و جعبه صوت صدا با قدرت و بصیرت کامل منعکس ساخته اید... املای عوامانه، علت دیگری هم ممکن است داشته باشد که هموطنان ما را از باسواد شدن و با فارسی صحیح و فصیح و درست آشنا شدن تا اندازه ای باز بدارد. ولی این ها را شاید بتوان امر ذوقی دانست و شاید مباحثه در آن زیاد مفید واقع نگردد و موضوعی نداشته باشد. لکم دینکم ولی دینی. ساختمان کتاب هم (که فرانسوی ها آن را structure میخوانند)، تازگی دارد و میتوان احتمال داد که از سبک و شیوه رمان نویسی جدید الهام گرفته باشید... چرا نباید زود معلوم شود که متکلم کیست. چرا خط گاهی درشت تر و گاهی بلافاصله ریزتر میشود. چرا دیروز و امروز و فردا درهم آمیخته است. البته به این سوال ها و ایرادها میتوان بسیار جواب داد و لابد خودتان بهتر از هر کسی میتوانید جواب بدهید. آن چه مربوط به شخص من است ... با اینکه میدانم و اعتقاد دارم که دنیا باید به جلو برود و ترقی کند، فن رمان نویسی تازه در مملکت ما رواجی گرفته است و شاید در تمام این نیم قرن اخیر بیشتر از پنجاه الی صد رمان نوشته نشده باشد. در این صورت باید قدری حوصله به خرج داد و سنگ صبور را در بغل گذاشت تا مردم خواننده قدری با طرز معمولی رمان آشنا یشوند آن وقت باز یک قدم تازه برداشت. در هر صورت چوبک عزیز ما سالک راه دیگری است و وجودش دستخوش جوش و خروش های دیگری است و این حرف ها برای او معنی ندارد و ما هم با نهایت خلوص و حسن نیت و صفا می گوییم : "خدا به او قوت بدهد.""

به طور کلی، آثار چوبک از سال ها پیش مورد نقد و بررسی جدی قرار گرفته و در کتاب های مختلفی از جمله "قصه نویسی"(رضا براهنی)، "نویسندگان پیشرو ایران"(محمدعلی سپانلو) و "نویسندگان پیشگام در قصه نویسی امروز ایران"(علی اکبر کسمایی) و ... به تحلیل نوشته هایش پرداخته اند.

در سال 1370 ترجمه‌ی چوبک از کتاب "مه‌پاره" منتشر شد و در سال 1377 به چاپ دوم رسید. او در آخرین سال های عمر ترجمه ی نمایش نامه ی "شکونتلا" را آغاز کرده بود که بیماری و مرگ فرصت اتمام آن را به وی نداد.

زندگی خانوادگی :

صادق و همسرش، قدسی، تا پایان عمر روابطی عاشقانه داشتند. آنان صاحب دو فرزند پسر بودند که پس از مهاجرت خانواده، در آمریکا ازدواج کرده و اقامت گزیدند. همسرش با حوصله ی تمام، سال های نابینایی نویسنده ی تندخو و ایرادگیر را همراهی اش می کرد و روزها گاه تا ده ساعت برایش کتاب می خواند.

چوبک به زبان های دیگر :

بسیاری از داستان‌های چوبک به زبان های انگلیسی، فرانسه، روسی، سوئدی، چکوسلواکی و ... برگردان شدند و در نشریات خارجی به چاپ رسیدند. در سال 1336 داستان "انتری که لوطی‌اش مرده بود" توسط پیتر آیوری به انگلیسی برگردانده شد و در شماره‌ی 11 مجله‌ی "دنیای جدید نویسندگی" منتشر گشت. برگزیده آثار او در مسکو، توسط زویا عثمانوا و جهانگیر دری زیر نظر پروفسور کمیساروف به زبان روسی چاپ شد. سال 1353 داستان "موسیو الیاس" توسط پروفسور ویلیام هانوی، استاد زبان فارسی دانشگاه پنسیلوانیا به انگلیسی برگردانده شد. در سال 1355 داستان‌های "نفتی" و "آه انسان" به انگلیسی ترجمه و در شماره‌ی 20 مجله‌ی "ادبیات شرق و غرب" با مقدمه‌ای از مایکل هوفمان منتشر شدند. در سال 1358 رمان "سنگ صبور" توسط محمدرضا قانون‌پرور به انگلیسی برگردانده شد. این ترجمه در سال 1368 از سوی انتشارات مزدا در کالیفرنیا انتشار یافت. در سال 1359، "روز اول قبر" توسط مینو ساوت گیت به انگلیسی برگردان شد. در سال 1361 برگزیده‌ی آثار او با مقدمه‌ای از باگلی ترجمه شد. داستان "مردی در قفس" نیز به زبان آلمانی توسط ردولف گلپکه برگردان شد.

همچنین در سال 1373 "ویژه‌نامه‌ی صادق چوبک" توسط دفتر هنر نیوجرسی به همراه 6 صفحه از دفتر خاطرات چوبک با عنوان "دیروز" و قطعه داستان شعرگونه‌ی "مبادا" منتشر شدند. سال 1375 نیز 8 صفحه از دفتر خاطرات چوبک با عنوان "سفر مازندران و چند یاد دیگر" در دفتر هنر نیوجرسی، با عنوان "ویژه صادق هدایت"، به چاپ  رسید که ثبت خاطرات روزانه ی سفر چوبک و هدایت به مازندران در سال 1320 بود.

چوبک در سال 1334 برای شرکت در سمینار دانشگاه هاروارد، چند ماهی به آمریکا سفر نمود : "به شهرهای بُستن و نیویورک و واشنگتن سفر کردم، معنی آزاد زیستن آدمیان را به چشم دیدم و بر روزگار خود و هموطنانم اندوهگین شدم." با معرفی رئیس این سمینار، وزارت خارجه ی آمریکا، پیشنهاد مدیریت بخش فارسی "صدای آمریکا" را به چوبک داد که وی نپذیرفت: "با همه امتیازات چشمگیری که این کار داشت، این کلاه برای سر من گشاد بود. پذیرفتن آن مستلزم فعالیت و کارهایی بود که از عهده ی من خارج بود." او سپس به دعوت کانون نویسندگان شوروی به مسکو، سمرقند، بخارا و تاجیکستان سفر کرد. همچنین در سال 1349 در دانشگاه "یوتا" به عنوان استاد میهمان تدریس نمود. در سال 1351 در آلماآتای قزاقستان شوروی در کنفرانس نویسندگان آسیایی و آفریقایی شرکت نمود. در سال 1371 نیز نشستی در "کنفرانس مطالعات خاورمیانه"(میسا) در شهر پورتلند، به داستان‌نویسی چوبک اختصاص یافت. چوبک در این جلسه می گوید: "به ظاهر کارهای من نگاه نکنید. این کارها را باید با حوصله و با توجه به زمانی که نوشته شده خواند."

سبک و ویژگی های نگارش :

نثر صادق چوبک، نویسنده ی داستان های کوتاه فارسی، نثری است ساده و طنزآلود و نزدیک به زبان گفتار که با اصطلاحات تند و خشن و گاه الفاظ رکیک کوچه و بازار همراه است. نثر چوبک، نثری توصیفی ست. وی با مهارتی رشک برانگیز که در کارکرد زبان و رسالت واژه‌ها و فعل‌ها دارد، تعبیرها و توصیف‌های زیبا و به‌یاد‌ماندنی می‌آفریند. زبان داستان‌های چوبک، زبانی است تصویری. به این معنی که از تشبیهات و استعاره‌ها بیشتر مدد می‌گیرد تا عبارت‌های توضیحی‌ و جمله‌های تشریحی. محمدعلی سپانلو در مورد نثر چوبک در "نویسندگان پیشرو ایران" می‌نویسد: "نثری که علیرغم درهم فشردگی و ازدحام تعابیر عامیانه، به روانی جریان می‌یابد و رایحه‌ی زمانه و روزگارش را می‌پراکند." نثر چوبک نثری‌ست بی‌پروا. نثری که در آن از زبان فاحشه‌ها، الواط، بچه‌های خیابانی و... کلمات مستحجن بسیاری گفته می‌شود. او توصیف کننده ی زندگی طبقه فرودست مردم ایران، خصوصاً مردم جنوب ایران(بوشهر و شیراز) است.

چوبک در رمان "سنگ صبور"، از زبان احمدآقا می گوید: "راس گفتی بالاخره مملکت همه جور آدم لازم داره. هم نویسنده متعینین و متعینات میخواد و هم نویسنده گداها. منم اگه خواستم نویسنده بشم میشم نویسنده گداها. این همه نویسنده داریم که ... نه از گوهر و جهان سلطون خبر دارن و نه میدونن یه همچو موجوداتی هم هس و نه زبون اونا رو میدونن." چوبک نیز به تعبیر خود، نویسنده ی گداها بود.

او به طور کلی نویسنده ای کم گوی و گزیده گوی و تا حدی منزوی است و فعالیت ادبی اش پرتعداد نبوده است. نویسندگی چوبک را می توان به دو دوره مستقل تقسیم نمود. شهرت چوبک به سبب آثار نخست اوست که ویژگیهای ممتاز و منحصر به فردی دارد. ساختمان و شکل پرداخت داستانهایش در این دوره، قوی و سنجیده و سرشار از وصفهای تازه و همراه با ایجاز و فشردگی است. اما آثار دوره دوم او علی رغم ارایه دیدگاه فردی از معنای زندگی و استفاده از شخصیتهای سطوح پایین جامعه و بکارگیری زبان عامیانه و تصویرگری هنرمندانه از جامعه ایران، نتوانسته است خوانندگان دوره نخست را قانع و راضی کرده و چهره موفقی از خود ارائه دهد.

محمد بهارلو در مصاحبه ای درباره ی چوبک می گوید: "جامعه ای که چوبک توصیف می کند، منبع بی پایان قوانین تراژیک است...تمایل چوبک به تصویر کردن آدم هایی است که بر روابط و محیط زیست خشن خود، هیچگونه اختیاری ندارند، اقتدار و عواطف انسانی آنها درهم شکسته یا در حال درهم شکستن است. آنها در برابر زندگی دوزخی خود، واکنشی جز تسلیم و رضا از خود نشان نمی دهند و دست بالا به تخیل و رویا پناه می برند. بنابراین می توان آثار چوبک را "ادبیات بی قهرمان" نامید، البته به جز استثناء زارمحمد در "تنگسیر"..."

در عصر آزادی‌های نسبی، شیوه‌ای که چوبک برای مبارزه برمی‌گزیند عریان کردن حقیقت است. او ارزش‌های یک ایرانی، به‌خصوص زن ایرانی را زیر پا می‌گذارد و به طرح تمایلات جنسی و شرح حال طبقه‌ی مستضعف جامعه می‌پردازد. او با خونسردی و بی طرفی تمام، داستان هایش را روایت می کند و وظیفه ی خود را در کسوت یک نویسنده، نشان دادن می داند.

اگر بخواهیم رگه‌های مدرنیسم را در ایران پی‌گیری کنیم، بی‌شک نخست به هدایت برمی‌خوریم و سپس به چوبک. چوبک ایجاد‌کننده‌ی فرم‌های داستانی بود و به نوعی کارهای فرمالیستی ارایه داد. بی‌شک اگر از دیدگاه تأثیر چوبک در ادبیات به آثار او بنگریم، نخستین چیزی که می‌بینیم فرم است.

چوبک در توصیف واقعیت های زندگی وسواس زیادی داشت و در صحنه‌پردازی و فضاسازی بسیار قدرتمند، عینی و جزیی‌نگر بود. او را به سبب همین دقت نظر و درون بینی ها، رئالیست افراطی و گاهی حتی ناتورالیست* خوانده اند. او سعی می کرد رئالیسم اجتماعی را به گونه ای شگفت انگیز با ناتورالیسم پیوند دهد که تا حد زیادی موفق بوده است.

رضا براهنی در کتاب "قصه‌نویسی" می‌نویسد: "نوشته‌های چوبک یک ناتورال نیست. علیرغم اینکه آثار او ظاهر ناتورال دارند، اگر شکافته شوند به یک سری اصول و قواعد اقتصادی و اجتماعی می‌رسیم که بیشتر در مبحث رئال می‌گنجد." محمدعلی سپانلو در کتاب "نویسندگان پیشرو ایران" می‌نویسد: "صادق چوبک یک رئالیست افراطی است. قوی‌ترین نویسنده‌ی ایرانی در نقاشی دقایق و جزئیات موضوع است. واقعیت، نفس واقعیت، عریان از انگیزه‌ها و آرمان‌هایش، برای او هدف است." آثار چوبک یک رئالیسم سیاه است. او در آثارش، رکود و جمود زیستی ای را به تصویر کشید که اجازه خلق باورهای بزرگ و فکرهای مترقی را نمی دهد. از این منظر طبقه ی فرودست، هرچند به عنوان مظلوم اما به شکل گناهکار ترسیم می شود که هرچه بیشتر در گل و لای فرو می رود.

در داستان‌های چوبک، حیوان‌ها نقش به‌خصوصی را به‌عنوان شخصیت‌های مکمل و حتا گاهی به عنوان شخصیت‌های اصلی عهده‌دار هستند. استفاده از حیوانات در داستان‌های چوبک، اغلب جنبه‌ی تمثیلی دارد، خصیصه ای که میان ناتورآلیست ها(طبیعت گرایان)، رئالیست ها(واقع گرایان) و سمبولیست ها(نمادگرایان) مشترک است. آقای حسن میرعابدینی در کتاب "صد سال داستان نویسی در ایران" در این باره می‌گوید: "داستان انتری که لوطی‌اش مرده بود، تمثیلی از سال‌های پس از سال‌های 1320 است که دیکتاتور رفته بود. روان‌شناسی اجتماعی توده که از ترس عادت، مقهور استبداد بود و با بلاتکلیفی آزادی را تجربه می‌کرد. اما حاکمیت ضربه های خود را یکی پس از دیگری وارد می‌کرد و مردم بی‌بهره از رهبری آگاه از حادثه‌ای به حادثه‌ای دیگر رانده می‌شدند. تا پس از کودتای 28 مرداد، بار دیگر به استبداد تن در می‌دهند..." و همین طور در مورد داستان قفس می‌گوید: "داستان قفس، این وضعیت را با لحنی خسته و ناامیدوارانه عنوان می‌کند."

چوبک بسیار کتاب می خواند و می گفت: "نویسنده مثل یک بنا باید به کمک مداد و تردیدش مرتب کار تراز و شاغول را دنبال کند. تا پی دیوار اثر کج گذاشته نشود و ناگریز دیوار تا ثریا کج نرود." او معتقد بود که از نویسندگانی که شناخته و هرچه تاکنون خوانده تأثیر گرفته است. به گفته ی خودش، رمان "جنایات و مکافات" داستایوفسکی که در جوانی خوانده، او را به شدت متأثر ساخته بود: "جنایت و مکافات مرا دیوانه کرد. دنیای جنایت و مکافات، دنیای تازه ای بود که گاه آدم از به یاد آوردنش به خود می لرزید."  تأثیرپذیری چوبک از نویسندگان آمریکایی چون همینگوی، فاکنر و هنری جیمز در آثار وی مشهود است. همچنین تلفیق شیوه ی ادگار آلن پو و تکنیک نگارش داستان کوتاه در ادبیات اواخر قرن نوزدهم روسیه، بهره گیری از واقع نگری چخوف همراه با توصیف شخصیت ها بدون قضاوت و جبهه گیری درباره ی آنها در آثار او به چشم می خورد.

از دست دادن پایگاه های محبوبیت :

برای صادق چوبک و سایر نویسندگان هم دوره اش، پایگاه های محبوبیت اجتماعی شامل مردم، حکومت، حزب توده و مطبوعات بوده است. اما چوبک هیچگاه مطابق سلیقه ی هیچ یک از این گروه ها ننوشت. او خود از زبان شیلر، شاعر آلمانی چنین نقل قول می کند: "به مردم آنچه را که می خواهند ندهید، بلکه چیزی بدهید که لازم دارند." اما لازمه ی چنین اعتقادی، چشم پوشی از انبوه طرفداران و شهرتی بوده که می توانست در زمان خود به دست بیاورد.

آثار چوبک زمانی وارد بازار شد که رضاشاه پهلوی از ایران رفته بود و فضای بازتری برای فعالیت های سیاسی وجود داشت. در این دوران، نویسندگانی چون صادق هدایت، بزرگ علوی، غلامحسین ساعدی و جمالزاده، سعی در ایجاد تحول و پیشرفت ادبیات ایران داشتند، در حالیکه سیاست و ادبیات در آثار آنها درهم آمیخته شده بود و ضدیت یک نویسنده با حکومت و دولت ارزش محسوب می شد. چوبک نویسنده ای انقلابی نبود و به طور کلی از سیاست دوری می کرد. او مانند نویسندگان دیگری چون ساعدی نه علنی مبارزه کرد و نه به زندان رفت. همین امر سبب شد که مهر نویسنده‌ی متعهد از طرف مردم بر او زده نشود. حکومت نیز، هرچند که با او مستقیماً درگیر نمی‌شد، او را همراه خود نیز نمی‌دید و از وی پشتیبانی نمی کرد.

از طرفی وقتی چوبک به قشر فرودست جامعه می‌نگرد و از زن‌های روسپی، لات‌ها، فقیرها و دزدها می‌گوید، مستقیماً از آن قشر تقدس‌زدایی می‌کند. چرا که در آن دوره "فقر" با تقدس و "ثروت" با ظلم برابر بوده‌ است. مردم از این کار خوششان نمی‌آید. حکومت هم که نمی‌خواهد جامعه‌ی ایران در نظر ممالک دیگر جامعه‌ای فقیر و کثیف معرفی شود، چندان دل خوشی از آثار چوبک ندارد. همچنین چوبک علناً در داستان‌هایش، خدا و مذهب را زیر سوال می‌برد و دین‌ستیزی می‌کند. مطبوعات او را از خود می رانند و گاه به باد فحش و ناسزا می گیرند، زیرا مبارزه‌ی او با محرومیت‌ها، اعتقادهای دینی و خرافات مردم برای مطبوعات خوش‌آیند نبوده است.

حزب توده نیز چنانکه پیش تر گفته شد، به دلیل بدبینی‌ای که در آثار چوبک به چشم می‌خورد، به نوعی آثار او را بایکوت کرد. این در حالیست که مهمترین حزبی که ادبیات را در ایران پی‌گیری می‌کرد، همان حزب توده بوده است. وقتی که این حزب آثار چوبک را در نشریات خود منتشر نمی‌کند، به نوعی قسمت مهمی از پایگاه‌های ارائه‌ی آثار او از بین می‌رود، زیرا که بقیه‌ی روزنامه‌ها و نشریات کمتر به موضوع ادبیات می‌پرداختند.

به طور کلی، در دهه های 20 تا 40 ارزش‌های یک نویسنده، چیزهایی بود که کمتر در آثار چوبک به چشم می‌خورد. همین امر سبب شد که آثار او مخاطب کمتری داشته باشد و آن‌چنان که باید، از آثار او استقبال نشود. بیشترین اقبال از چوبک، در دهه ی 50 و پس از چاپ رمان هایش انجام گرفت. در سال 1351 در روزنامه‌ی اطلاعات، صفحه‌ای با عنوان "ویژه‌ی صادق چوبک" منتشر گشت.

درباره صادق چوبک:

صادق چوبک یکی از نویسندگان چیره دست معاصر و از جمله روشنفکرانی است که پس از شهریور 1320، با تأسی از صادق هدایت و همچنین تحت تاثیر شیوه های نویسندگان آمریکایی، به نوآوری در ادبیات داستانی معاصر می اندیشید و همراه با چهره هایی چون جلال آل احمد و ابراهیم گلستان و به دنبال جمالزاده و هدایت و بزرگ علوی، داستان کوتاه فارسی را به یکی از شاخه های اصلی ادبیات ایران تبدیل می کردند. وی در شمار واقع بین ترین داستان نویسان معاصر ایران است که با نگاه بیطرفانه و بی ترحم به فساد و زشتی، واقعیت زمانه خود را به نمایش گذاشته و زندگی رقت بار مردم جنوب ایران را توصیف می کند. گرچه پیش از او، نخستین رگه‌ی این کار در داستان "علویه خانم" هدایت و سپس در "سمنوپزان" جلال آل احمد و "عزاداران بیل" غلامحسین ساعدی وجود داشته است، اما او برای نخستین بار به طور مستمر در آثار خود به قشر پایین‌دست و مشکلات آن پرداخت. رضا براهنی می‌گوید: "رمز مانایی چوبک این بود که حد فاصل بین فقر و جهل را فهمید."

§         چوبک و صادق هدایت :

چوبک و هدایت دوستان خوبی بوده اند و اشتراکات بسیاری با یکدیگر داشته اند. چوبک در اوایل نویسندگی تحت نفوذ هدایت بود و میراث هدایت را صادقانه به ارث برد، اما نهایتاً مستقل عمل کرده و از هدایت پیروی نمی‌کند : "هدایت به نظر من یک انسان کامل بود در همه چیز، در انسان دوستی، در جوانمردی، در وطن دوستی و بی طرفی، انسانی بی نظیر بود. اما... اگر منظورتان درباره ی آثار اوست باید اعتراف کنم که هدایت در نویسندگی بزرگ تر از آن است که بتوان آثار او را نقد کرد." هدایت او را "چوقک" صدا می کرد.(شاید همان "چغک" به معنای گنجشک در لهجه ی مشهدی باشد.)

این دو را فراوان با یکدیگر مقایسه می کنند. مرگ اندیشی یکی از آن دغدغه های مشترک است که گاه پایان داستان های هدایت و چوبک را به هم شبیه می سازد. هدایت در وصف مرگ، حماسه هایی پرشکوه می آفریند و مرگ را روزنی به سمت رهایی می پندارد. اما چوبک بی طرفانه به قضیه می نگرد و با نگاهی سرد و زیست شناسانه مرگ را سرنوشت محتوم و بدیهی انسان های گرفتار در فقر و نادانی توصیف می کند. سال 1319 زمانی که روابط او با صادق هدایت مستحکم شده بود، با وی به شهر ساری و آمل سفر کرد. چوبک که همواره خاطرات روزانه می نوشت، در اواخر عمرش، چند صفحه از خاطرات این سفر را چاپ نمود.

§         چوبک و جلال آل احمد :

رضا براهنی می نویسد : "چوبک، همت روشنفکرانه ی آل احمد را ندارد. گرچه قصه هایش لبریز از وضع اجتماعی زمان است، ولی در او حس رهبری روشنفکری، به معنای واقعی کلمه نیست و حتی می توان گفت که چوبک به تعبیری که در جامعه از روشنفکر داریم، روشنفکر نیست و اگر باشد، وجود قصه نویس بر وجود روشنفکر در او می چربد."

§         چوبک و امیرعباس هویدا :

چوبک و هویدا از دوران سربازی با یکدیگر آشنا می شوند. این آشنایی به تدریج به دوستی ای چندین ساله می انجامد. چوبک بعد از هدایت بیشترین احترام را برای هویدا قائل بود و می گفت: "امیرعباس هویدا نمونه ی یک انسان شریف، پاکدامن، تحصیلکرده، باشعور و معتقد به دموکراسی بود." وی، هویدا را از پذیرفتن سمت نخست وزیری برحذر داشته، او را به رعایت جانب احتیاط فرا می خواند. چوبک همچنین با فریدون هویدا، برادر وی ارتباط دوستانه داشت. آنها همچنین دوستان مشترکی چون ابراهیم گلستان داشتند که در زمان کار در وزارت نفت (اواخر دهه 1330) با یکدیگر آشنا شده بودند.

صدرالدین الهی درباره چوبک می گوید: "من در تعریفی وام گرفته از حافظ، او را "رند عالم سوز" می خوانم... اهل مصلحت بینی نیست، مثل هر رندی، مرید طاعت بیگانگان نیست، مثل هر رندی برای رفع حاجت به سراغ می فروش می رود، و به بخشیدن گنه و دفع بلا چندان پایبند نیست. مثل هر رندی از سرزنش مدعی در اندیشه نیست و شیوه مستی و رندی را به سرزنشی از کف نمی نهد. همچنان که عیب کس به مستی و رندی نمی کند. در محضر این رند عالم سوز یاد می گیری که با مردم زمانه، سلامی و السلام." همچنین او بسیار به طبیعت علاقمند و بر این باور بوده است که : "خراب کردن طبیعت و دست زدن به زیبایی های آن، وحشیگری است، خونریزی است."

گفته شده که چوبک عموماً درباره آثارش صحبت نمی کرد و هرگز از سخت ترین انتقادها رنجیده خاطر نمی شد و می گفت : "وقتی کاری از آدم صادر شد، دیگر اختیار آن دست آدمی نیست. این کار مال همه است و هر کس حق دارد هر طور می خواهد درباره ی آن قضاوت کند." با این همه درباره ی اشتباه کاری اشخاص در زمینه ی ادب، سختگیر و بی بخشش بوده و در مورد تلفظ صحیح واژه ها وسواس داشت. از منتقدین سرسخت وی، مجتبی مینوی بوده است که پس از خواندن "خیمه شب بازی" می گوید: "اینها دیگر چه مزخرفاتی است! کثافت در کثافت در کثافت! آقای چوبک عمداً وارونه نوشته یا خودش هم نمی دانسته!... " با این همه چوبک، مینوی را می ستود و او را محقق برجسته ای می خواند که نمونه ی کاملی از دانش و احاطه به فرهنگ عرب و معارف ایرانی و اسلامی بود که با اینهمه از ذوق ادبی در زمینه ی شعر و داستان و نمایش نامه بهره ای نداشت.

چوبک اهل مصاحبه نبود و مصاحبه های مفیدی از او به جا نمانده است. با این وجود، در سال 1348، نوشته‌ای با عنوان "درازنای 3 شب پرگو" از نصرت رحمانی درباره‌ی صادق چوبک که حاصل گفتگوی صمیمانه ی او و چوبک بود، علیرغم مخالفت چوبک، در روزنامه‌ی "آیندگان" منتشر شد. رحمانی در این مقاله درباره ی خانه ی چوبک چنین نوشته است : "خانه چوبک (در محله ی درروس که در سال 1332 زمانی که چوبک به آن نقل مکان کرد، ساختمانی نیمه تمام و زمینی وقفی داشت) یکپارچه از چوب ساخته شده است. همه چیز شکلی روستایی دارد، و بس زیباست، مخصوصاً کتایخانه اش، حسن قائمیان نویسنده و دوست قدیمی هدایت و چوبک برایم گفته بود که چوبک این خانه را سالها پیش در جوانی خودش طرح ریزی کرد و همه چیز آن را به سلیقه خود ساخته و پرداخته است... از میان خیابان کوتاهی که در دو طرفش دو سرو یله داده بود... از کنار سروها... گذشتم و وارد ساختمان شدم. صادق را در کتابخانه اش یافتم. کتابخانه صادق تنها پناهگاهی ست که صادق را هنگامی که به کلی از یافتنش مأیوس شدی در آنجا پیدا خواهی کرد. (سالن پذیرایی) جالب توجه بود. اجاقی چون آتشگاه در کنار آن شعله سر می کشید. وجود خانم، آرامش و صمیمیتی به محیط داده بود. اولین چیزی که توجه مرا جلب کرد، عکس جالبی از صادق هدایت بود که سالها پیش با پسر کوچک چوبک گرفته بود. کتابخانه بسیار مرتب، تابلوهای جالب، اما سخت خودمانی، دل پسند ..."

چاپ آثار چوبک در ایران پس از انقلاب، تا سالها ممنوع بوده است. کتابی با عنوان "یاد صادق چوبک" به قلم علی دهباشی در سال 1380 در انتشارات ثالث به چاپ رسیده است که در آن مجموعه ای از مقالات درباره ی چوبک و آثار او گردآوری شده است.

اواخر عمر و وفات:

صادق چوبک، در سال 1353 راهی انگلستان شد. در همین سال پدر او در لندن فوت کرد. او سپس در آمریکا مقیم شد و دیگر هرگز به ایران بازنگشت. در این سال ها بسیاری از آثار او به زبان های دیگر برگردان شدند. او در سال 1370 ترجمه ی "مه پاره" را که سالها پیش، قصد ترجمه ی آن را داشت، منتشر ساخت. تا اینکه بینایی‌اش را به تدریج از دست داد و تنها یک هشتم از قوه‌ی باصره برای او باقی ماند. از این‌رو همسرش جای او می‌خواند و می‌نوشت و گاهی هم چوبک از کتابخانه‌ی کنگره، نوارهای ویژه‌ی نابینایان را به امانت می‌گرفت و گوش میداد: "هنوز باور نمی‌کنم که نمی‌بینم. هر روز صبح که از خواب بلند می‌شوم، فکر می‌کنم که بینایی‌ام را بازیافته‌ام." او در یک فروشگاه با دیدن قفسه کاغذهای سفید، خطاب به دوستش می گوید: "این همه دفتر و کاغذ سفید حالم را بد می کند، از این که نمی توانم سیاهشان کنم. فکرها و قصه هایی در سرم می جوشد... اینها را که می بینم یاد قصه ی عبید می افتم، آن مُخنث و مار خفته و آن جمله ی مخنث: دریغا مردی و سنگی!"

در سال های غربت نشینی، افرادی چون فریدون هویدا، بزرگ علوی، مجید رهنما، علی اکبر سعیدی سیرجانی، احمد شاملو، هما ناطق، هوشنگ گلشیری، جمال میرصادقی، شهرنوش پارسی پور، منیرو روانی پور، صدرالدین الهی، نجف دریابندری و ... به خانه چوبک آمده و با وی دیدار می کنند. صدرالدین الهی درباره او می گوید: "مرد مطبوع، مؤدب و مهربانی است، نان و شرابش را با گشاده دستی و گشاده رویی با مهمان قسمت می کند و تنها و یک تنه است." همچنین مراسم بزرگداشتی برای چوبک، در 19 فروردین سال 1369 توسط بنیاد "پر" مرکز مطالعاتی دانشگاه برکلی کالیفرنیا برگزار شد.  

صادق چوبک سرانجام در روز جمعه، 13 تیرماه 1377، در سن 82 سالگی در آمریکا درگذشت. جسد چوبک به درخواست خودش سوزانده شد. بنا به وصیتش، یادداشت های منتشر نشده اش را نیز سوزاندند. گویی در رمان تنگسیر، پایان زارمحمد، قهرمان داستان، پایان زندگی نویسنده را نیز پیشگوئی می کند. زارمحمد به هنگام مهاجرت اجباری می گوید: "هیچوقت من دلم نمی خواس از این سرزمین برم... شاید من اصلاً گور نداشته باشم، گور می خوام چکنم." همسرش قدسی خانم، آخرین روزهای چوبک را چنین روایت می کند:

"این روزهای آخر چه‌قدر سخت اندوهبار بود چوبک. چه‌قدر سخت بر او می‌گذشت. راه می‌رفت و گریه می‌کرد. از این‌که در ایران نبود و دور بود گریه می‌کرد... می‌گفت قدسی، آیا ممکن است که من یک‌بار دیگر به ایران بروم و آن‌جا را ببینم؟ حوصله‌ی خواندن نداشت و دیگر حوصله‌ای نداشت که کسی برایش داستان و مقاله‌ای بخواند. می‌گفت بیا، دیگر وقتی برای ما نمانده قدسی. بیا این‌جا نشین. ما دیگر وقت نداریم. وقت نداریم با هم باشیم. حس می‌کرد رفتنی است. به خواهرش می‌گفت بیا به دیدن ما. دیگر همدیگر را نخواهیم دید. پنج-شش روز آخر هیچ‌چیز نمی‌خورد. می‌گفت سعی نکنید با دوا و درمان مرا نگه دارید. می‌گفت باید بروم... یک روز مرا نشاند کنار شومینه و هرچه که قبلاً نوشته بود، سوزاند. من نمی‌توانستم مانع او بشوم و جلوی او را بگیرم. می‌گفت دیگر تمام شد. هر چه بود تمام شد. حالش خوب نبود. دکترها گفتند باید جایی باشی که از شما پرستاری کنند. اما صادق از خانه‌ی سالمندان خوش‌اش نمی‌آمد. این اواخر خیلی وضع بدی داشتیم. هم من مریض بودم، هم صادق. خانه‌ی پدران را قبول نمی‌کرد. در بیمارستان نه حرف می‌زد و نه چیزی می‌گفت. گوش‌اش هم دیگر نمی‌شنید. بیماری، فشار خون، قند، کلیه‌اش هم ضعیف بود. آخ ریه‌های صادق! ساعت شش بود که دفن‌اش کردیم. یک ساعت بود که صادق رفته بود. پنج و پنج دقیقه‌ی جمعه... وصیت کرد که جسدش را بسوزانیم و خاکسترش را به اقیانوس بدهیم. می‌دانید که صادق به این حرف‌ها عقیده‌ای نداشت؛ به ختم و دور هم جمع شدن و سخنرانی کردن و روضه و عزاداری. همه‌ی نوشته‌هایش را سوزاند و وصیت کرد که جسدش را هم بسوزانیم."

کتابخانه ی او پس از مرگش به دانشگاه ویرجینیا اهدا شد.

 

منابع:

1-       الهی، صدرالدین، "با صادق چوبک در باغ یادها"، مجله ایرانشاهی، بنیاد کیان، برکلی، تابستان 1372.

2-       براهنی، رضا، "قصه نویسی"، تهران، نشر البرز، چاپ چهارم، 1370.

3-       صادقی، میلاد، "نگاهی به زندگی و آثار چوبک"، کانون فرهنگی چوک.

4-       باباسالار، اصغر، "صادق چوبک و نقد آثار وی"، مجله ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، دوره 57، شماره 1، بهار 1385.

5-    قاسم فر، مهرداد، یادمان صادق چوبک، گفتگو با فرج سرکوهی، "نقد بی رحمانه جهل، چوبک را از دیگران متمایز کرده است"، مجله هفتگی نمای دور، نمای نزدیک، رادیو فردا، 25 تیرماه 1392.

6-       سرکوهی، فرج، "صادق چوبک، خلاقیت ادبی، نفی زبان مودب و نقد مذهب"، بی بی سی فارسی، 13 تیرماه 1391.

7-       میلانی، عباس، "معمای هویدا"، نشر آتیه، تهران 1380.

8-       میرآفتابی، مرتضی، "گفتگو با قدسی چوبک"، مجله سیمرغ و مجله گردون در تبعید، سال 1376.

9-       شاهرخی، مهستی، "بعدازظهر آخر صادق چوبک"، خبرنامه گویا، 11 تیر 1385.

10-   نوریان، حسین، بهارلو، محمد، "چوبک، گفتگوپردازی سبک دست"، مجله کلک، اسفند 82 و فروردین 83، شماره 145.

11-   میرابوطالبی، معصومه، "زنان در آثار چوبک"، وبسایت مد و مه، 7 اردیبهشت 1390.

    12-  دکتر چیدم چتاک اوغلی، مقاله ی "زن در بوف کور هدایت و سنگ صبور چوبک"، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خامنه، دپارتمان حسابداری و اقتصاد، سال 2012.

13-   اتحاد، هوشنگ، "پژوهشگران معاصر ایران"، انتشارات فرهنگ معاصر، ج 6، چاپ اول، سال 1378.

14-   محمودی، حسن، "نقد و تحلیل و گزیده داستان‌های صادق چوبک"، نشر روزگار، تهران، ۱۳۸۲.

15-   چوبک، صادق، رمان "سنگ صبور"، نسخه الکترونیک، ناشر zoon.ir.

16-   صادق چوبک، ویکی پدیا فارسی و انگلیسی.

17-   حقوقی، محمد، "مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران"، جلد اول مختص نثر، سلسله انتشارات تهران، نشر قطره، سال 1377.

توضیحات:

*سنگ صبور: اصطلاح سنگ صبور در فرهنگ عامه ایرانی برای کسی یا چیزی به کار می‌رود که شنونده ی همه دردها و رنج های آدمی است. سنگ صبور درد دل‌ها را می شنود و غمخواری می‌ورزد.

* ناتورالیسم: از قرن هفدهم، آکادمی هنرهای زیبای فرانسه، عقیده‌ای که تقلید از طبیعت را در هر چیزی ضرورت می‌شمرد، ناتورالیستی نامید. این اصطلاح به‌ویژه در مورد نقاشی به کار می رفت. در فلسفه، ناتورالیسم، نظام کسانی است که طبیعت را به‌عنوان اصل اولیه قبول دارند و همه چیز را به آن حمل می‌کنند. این کلمه سرانجام برای برخی از منتقدان  ادبی، مفهومی قیاسی می‌گیرد و به کوشش نویسنده‌ای اطلاق می شود که به گفته‌ی ویکتور هوگو (افسانه‌ی قرون، 1895) "می‌کوشد با مسائل اجتماعی همان رفتاری را بکند که دانشمند علوم طبیعی با جانورشناسی می‌کند." ناتورالیسم در ادامه‌ی رئالیسم می آید و هنر رئالیستی، مقدمه‌ای بر ناتورالیسم است. ناتورالیسم به مطالعه‌ی صبورانه‌ی بینوایان می‌پردازد. واقعیت پست را عریان می‌کند. مورخ زمان حال است. از زیباسازی متنفر است. حقیقی، زنده و خون‌چکان است. به طبقات پایین می‌پردازد. مستند است. به زبان محاوره نزدیک است. به ارایه‌ی دقیق و شرح جزئیات ماجرا می‌پردازد. تحلیل روحیه‌ی فرد را بر جامعه مقدم می‌داند و ضد اخلاق‌ها را مطرح می‌سازد.

تاریخ ثبت مقاله: فروردین ماه 1393

***

هرگونه کپی برداری به منظور تجاری ممنوع است. کپی برداری در سایر موارد صرفاً با اجازه ی مدیر سایت و نویسنده مجاز می باشد.

 

Share

سایر افراد در این گروه
ردیفنامنام خانوادگیگروه
۱
جلالآل احمدادبیات

نظر بدهید (۰) / تعداد بازدید: ۳۷۲۹