طرح روی جلد کتاب آزادی یا مرگ <br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۱

چند نمونه از طرح روی جلد کتاب آزادی یا مرگ <br/>ایران-ایرانی ها<br/>Iran-Iraniha.com
۲

آزادی یا مرگ

 

عنوان کتاب به زبان انگلیسی: Freedom or Death

نویسنده: نیکوس کازانتزاکیس (Nikos Kazantzakis)

ترجمه: محمد قاضی

نشر: خوارزمی

چاپ اول: آذر 1348

چاپ ششم: شهریور 1386

شابک: 0-098-487-694-978

قطع کتاب: رقعی

تعداد صفحات: 738 صفحه

 

خلاصه ای از داستان

پهلوان میکلس (Micalis) آهنگری مسیحی، از همان سنخ پهلوان هایی است که در فرهنگ ایرانی ها داش آکل نشانه ی آن است. او در جزیره ی کوچک کرت (Crete) در جنوب یونان زندگی می کند. جزیره ای که تحت انقیاد ترک های عثمانی است. موضوع داستان به سال های پایانی قرن نوزدهم بر می گردد. جنگ پنهان و پیدا میان مسیحی ها و ترک ها سال هاست که ادامه دارد. نوری بیک جوان ترک مسلمانی است که از ماترک خانوادگی دارایی فراوان دارد. کنیز جوان و زیبایی از نژاد چرکس را خریده، به آیین اسلام درآورده و به همسری برگزیده است. سال ها پیش، نوری بیک و میکلس با یکدیگر پیمان برادری می بندند تا به نزاع طولانی و خونینی که حتی منجر به مرگ پدر نوری بیک شده است خاتمه دهند. اکنون پس از سال ها برادر میکلیس که او نیز در لباس پهلوانان است، پس از بدمستی، خری را کول کرده و به مسجد مسلمانان می برد. آتش زیر خاکستر شعله ور می شود. نوری بیک که مرد دانایی است برای جلوگیری از خونریزی دست به دامان پهلوان میکلیس می شود. اما سیر حوادثی که بعداً اتفاق می افتد آن گونه پیش نمی رود که نوری بیک می خواهد. آرامش از شهر کانتی ( بزرگترین شهر کرت ) و تمام جزیره می رود و جایش را به خشم، قتل های پنهانی، هتک حرمت و اذیت و آزار ضعفا ( از هر دو طرف ) می دهد. خلیفه به عنوان بزرگ مسیحیان جزیره و پاشا به عنوان نماینده ی پادشاه عثمانی هر دو به ایجاد و حفظ آرامش علاقه دارند. اما تندرو ها نمی گذارند آرامش بر جزیره مستولی شود. ترک ها به نزد پاشا می روند و از او می خواهند تا با مداخله ی نظامی، مسیحیان را سرکوب کند. سرمایه داران ترک که مصلحت خویش را برقراری ثبات و آرامش می دانند، با هر گونه جنگ مخالفند. عاقبت نوری بیک می پذیرد تا شخصاً به انتقام هتک حرمتی که از مسلمانان شده است، فرد هتاک را به سزای عمل خویش برساند. او هرچند می داند که پهلوان میکلیس سمبل مخالفان مسیحی است، اما پیمان برادری به او اجازه نمی دهد تا به مصاف میکلیس برود. راهی روستا می شود تا به جنگ برادر او که برای خودش پهلوان بزرگی است و هم اوست که خری را به مسجد برده، برود. در خلوت و در یک جنگ تن به تن برادر میکلیس را به ضرب دشنه می کشد و خودش نیز زخم هولناکی برمی دارد که برای همیشه از مردی می افتد. مرگ پهلوان هر چند باعث اندک دلخوشی در میان ترک ها می شود اما آتش التهاب را شعله ور تر می سازد. همه از پهلوان میکلیس توقع دارند که به انتقام خون برادر برخیزد و نوری بیک را بکشد. اما میکلیس درمی یابد که نوری بیک زخمی است و باید صبر کند تا او خوب شود و سپس نوری بیک را بکشد. جوان ترهای مسیحی این گونه صبر کردن به مذاقشان خوش نمی آید. قتل و خونریزی ادامه می یابد. ترک ها که از برتری نظامی و حمایت دولتی نیز برخوردارند، شروع به نسل کشی می کنند. به محلات مسیحیان می ریزند و خانه به خانه، می سوزانند، تجاوز می کنند، می کشند و می روند. آنها چندین بار قصد خانه ی میکلیس را هم می کنند که ناموفق می مانند. میکلیس هنوز در انتظار است که نوری بیک بهبودی پیدا کند. روزی به دیدار او می رود. نوری بیک به زحمت سرپا است. اما خود را آماده ی نبرد نشان می دهد. میکلیس درمی یابد که نوری بیک به شدت بیمار است و یارای مبارزه ندارد. او را به حال خود می گذارد و می رود. نوری بیک که بیماری و ناتوانی او را به شدت افسرده کرده است، تحمل این سرافکندگی را ندارد و خودش را با هفت تیر می کشد. مرگ نوری بیک که در خفا صورت گرفته، هم زمان با حضور میکلیس در خانه ی او بهانه ای می شود تا ترک ها برای سرکوب مسیحیان بیشتر تهییج شوند. میکلیس از سر ناچاری خانه و کاشانه را رها کرده و همراه با خانواده اش راهی کوهستان می شود. زن و فرزندان را به خانه ی پدری، که او نیز پهلوان صد ساله ی نامداری است می سپرد و خودش به جنگجویان کوهستان می پیوندد. پهلوان میکلیس باوجودی که آرزوی آزادی کرت از دست ترکان را داشته، هیچگاه خود را در هرج و مرج اخیر درگیر نکرده است. او می داند که این جنگ و خونریزی به نفع مسیحیان نیست. این را نیز می داند که اگر به جنگجویان بپیوندد، راه بازگشتی برای او وجود نخواهد داشت. پاشای عثمانی که نمی تواند به تنهایی مسیحیان خشمگین را سرکوب کند، از حکومت مرکزی نیروی نظامی بیشتر می طلبد. خلیفه ی مسیحی دست به دامان یونان، اروپا و تزار روس می شود. یونانی ها پولی برای حمایت ندارند. تزار درخواست خلیفه را بی پاسخ می گذارد. اروپا با مشکلات دیگری درگیر است و ترجیح می دهد خودش را با حکومت عثمانی سرشاخ نکند. نیروهای کمکی اما، به یاری پاشای عثمانی می آیند. سرکوب شدت می یابد. خلیفه به مبارزین پیام می دهد که دست از مقاومت بردارند و به خانه و زندگی سوخته ی خود برگردند. در این میان پدربزرگ از نوه ی پسری خود ( فرزند میکلیس ) الفبا می آموزد. او آرزو دارد تا با یک سطل رنگ قرمز و یک قلم مو هرجا که می تواند و بهتر دیده می شود، بنویسد:  " آزادی یا مرگ ". جمله ای که از پیشینیان خود به ارث برده و آنرا بر روی پرچم کرت در هنگام مبارزه می نوشته اند. پدربزرگ در هنگام نوشتن از روی بلندی سقوط می کند و سه روز بعد می میرد. در ارتفاعات، اطرافیان پهلوان میکلیس را سرما، گرسنگی و کمبود امکانات نظامی از پا درآورده است. او به اطرافیان اندک خود می گوید که تسلیم نخواهد شد و در همین جا خواهد مرد. او آنها را آزاد می گذارد تا اگر می خواهند بروند. فردا صبح در آخرین یورش ترک ها به قله، میکلیس، برادرزاده اش و سه نفر از دوستان او که باقیمانده بودند، کشته می شوند.

آزادی یا مرگ حاشیه های زیبایی نیز دارد که به خواندنش می ارزد.

 

بحث

آنها که داستان می نویسند، موضوع داستان خود را از کجا می آوزند؟ وقایعی که در داستان اتفاق می افتد از کجا در ذهن نویسنده جوانه می زند؟

هرچند آنچه می خواهم بگویم فاقد هرگونه سندیت علمی است، اما با تجربه ی ناچیز و بررسی های اندک خود، بر این باورم که نویسندگانی که دست به نگارش داستان های واقع گرایانه می زنند، بی شک بخشی از خاطرات، ایده ها و تمایلات شخصی خود را قلمی کرده اند و بر این مدعا نمونه های فراوانی در ذهن دارم. البته موارد نقض هم بی شک وجود دارد.

" آزادی یا مرگ " هرچند معروف ترین کتاب کازانتزاکیس نیست، اما به گمان حقیر از میان کتاب هایی که از این نویسنده به فارسی برگردان شده است، ملموس ترین و شیرین ترین کتابی است که خواننده ی فارسی زبان می تواند ارتباطی بس عمیق با آن برقرار کند. کازانتزاکیس در جزیره ی کرت واقع در وسط دریای مدیترانه و جنوب یونان امروزی به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی اش را در این جزیره گذراند. دورانی که این جزیره ی کوچک تحت سیطره ی ترکان قرار داشت و جزئی از حکومت عثمانی بود. اهالی کرت، که سال ها جزئی از امپراطوری روم شرقی ( بیزانس ) به حساب می آمدند مذهب مسیحی ارتودوکس داشتند ( و هنوز هم دارند ). با شکست امپراطوری روم شرقی به دست سلطان محمد فاتح و تشکیل و بسط سلسله ی عثمانی، مرکزیت کلیسای ارتودوکس از قسطنطنیه ( استانبول امروزی ) به منطقه ی قفقاز و روسیه نقل مکان کرد. از آنجا که در روسیه، تزار پدر معنوی مسیحیان ارتودوکس به حساب می آمد، سایر پیروان مذهب ارتودوکس در دیگر سرزمین ها نیز، تزار را به عنوان پدر معنوی خویش می شناختند. وقتی حکومت عثمانی در سال 1715 میلادی جزیره ی کرت که خود را بخشی از خاک یونان به حساب می آورد را تصرف نمود، مثل همه ی جنگ های دیگر، حاکمیت جزیره را به یکی از پاشاهای عثمانی ( به عنوان نماینده ی سلطان فاتح شده در جنگ ) سپرد. ترک های زیادی به جزیره مهاجرت کردند و جمعیت غالب و فاتح را در جزیره تشکیل دادند. از آن پس مسیحیان شکست خورده و مغلوب ( درست مثل همه ی جنگ ها و شکست های دیگر ) به عنوان شهروند درجه ی دو به حساب آمدند. نسل ها از پی هم آمدند و رفتند. اعقاب ساکنان اولیه، هرچند در کنار مهاجرین جدید که خود را مسلمان می نامیدند زندگی روزمره ی خود را داشتند، اما هر چند ده سال یک بار آتش زیر خاکستر اختلافات عمیق و ریشه دار بین آنها با بهانه ای کوچک، باعث بروز یک سلسله رفتارهای خشونت آمیز و نهایتاً شورش و انقلاب می شد که کراراً به شکست مسیحیان منجر می گشت. خون ها ریخته می شد و خاطراتش نفرت ها را ریشه دار می کرد. کازانتزاکیس نه به عنوان یک مسیحی، که به عنوان یک مسیحی زاده ی اهل کرت، آرزوها، علائق و نفرت هایش را که از نسل های پیش از خود به ارث برده و در او ریشه دوانیده است در قالب یک داستان به رشته ی تحریر در آورده است. روایت داستان به شرح انقلاب میهنی کرت در سال 1889 میلادی برمی گردد. در آن سال کازانتزاکیس تنها شش سال داشته است.

به گمان من خواننده ی ایرانی نسبت به خواننده ی غربی با بسیاری از مفاهیم و شخصیت های داستان بهتر می تواند ارتباط برقرار کند و حتی هم ذات پنداری نماید. شخصیت اصلی داستان مردی است که پهلوان میکالیس  نام دارد. غربی ها نه تنها با واژه ی پهلوان به مفهومی که ما از آن استفاده می کنیم آشنایی چندانی ندارند که حتی مترادف مناسبی نیز در ادبیات انگلیسی یا فرانسوی برای آن وجود ندارد. لذا نام دیگری برای کتاب برگزیده اند: " کاپیتان میکالیس" که از نظر من به هیچ عنوان معنای پهلوان را نمی دهد. روحیات پهلوانی که کازانتزاکیس برای پهلوانان کرت ذکر می کند، صرف نظر از اعتقادات مذهبی ایشان، شباهت بسیار زیادی با پهلوانان شرقی و خصوصاً ایرانی دارد. جوانمردی، ناموس پرستی، بزن بهادری، کله شقی، لوطی گری و میهمان نوازی از برجسته ترین خصوصیاتی است که یک پهلوان با آن شناخته می شود. اوج روحیه ی جوانمردی را می توان زمانی احساس کرد که برای کشتن نوری بیک به منزل او می رود و هنگامی که در می یابد او به دلیل بیماری قادر به مبارزه نیست، با اینکه تمام مسیحیان منتظرند تا پهلوانشان انتقام برادر را بگیرد، از قتل او صرف نظر می کند. جالب اینکه نوری بیک نیز که سال ها پیش عقد اخوت با میکالیس بسته است، با آنکه می داند مسلمانان فقط در صورتی هتک حرمتی که به مسجد ( به عنوان سمبل دینی مسلمانان ) شده با یک نزاع تن به تن پاک خواهد شد، به جنگ برادر میکالیس می رود، او را می کشد و خود زخم برمی دارد. نوری بیک که پس از یک دوره ی نقاهت طولانی می بیند نمی تواند مقابل پهلوان میکالیس بایستد و بجنگد خود را می کشد. کازانتزاکیس در آزادی یا مرگ هرچند می خواهد درد یک سرزمین اشغال شده را به زیباترین شکل بیان کند اما پا را از جاده ی انصاف خارج نمی کند. به عنوان یک مسیحی یا مسیحی زاده، مسلمانان را یکسره بد و مسیحیان را یکسره خوب معرفی نمی کند. آنچنان که خواننده در توالی داستان حس بسیار ظریف و احترام آمیزی به نوری بیک مسلمان ( که یکی از بزرگان کرت است ) پیدا می کند. از طرف دیگر بی آنکه به صراحت اشاره کند پیشگامان مذهبی هر دو طرف را در بروز اختلافات دینی و هتک حرمت یکدیگر که نتیجه اش جز قتل و خونریزی و آتش زدن خانه ها و روستاها نیست مقصر می داند.

اوج کله شقی پهلوانی را در استقامت و مرگ بی حاصل پهلوان میکالیس می توان یافت. مرگی که از او در افکار عمومی و برای آیندگان اسطوره ی مقاومت می سازد اما عملاً نتیجه ای برای او، خانواده اش و سایر مسیحیان کرت به بار نمی آورد. وقتی به خانه اش حمله می کنند، او آماده است ابتدا همسر، دختر و پسرش را بکشد تا پس از آنکه خودش کشته شد، آنها به اسارت ترکان نیفتند.

" آزادی یا مرگ " حواشی زیبایی دارد. کازانتزاکیس نیک می داند که یک رمان چگونه می تواند جذابیت های بیشتری پیدا کند. او روند تغییر و تکامل فکری انسان های داستانش را به خوبی دنبال می کند. داستان را با چاشنی چند عشق به هم پیوسته شیرین تر می سازد و نیات درونی و آرزوهای انسان ها را لخت و بی پرده بیان می کند. در داستان او آدم ها یکسره بد یا یکسره خوب نیستند. همانی هستند که هستند. برایشان نسخه نمی پیچد که اگر طور دیگری بودند بهتر بود. حتی وقتی از جملات کلیدی که به نظر می رسد ایدئولوژی خود او است استفاده می کند، به عنوان مثال : " فضیلت مبارزه کردن برای آزادی والاست، چندان که خود آزاد بودن نیست. " آن را به طرزی بسیار ظریف بیان می کند که خواننده بدون آنکه احساس کند دارد حرف های نویسنده را می شنود، روند داستان را از دست نمی دهد.

" آزادی یا مرگ " بخشی از داستان زندگی نویسنده است. جالب است بدانید که پدر نیکوس کازانتزاکیس، میکالیس نام دارد و پیشه اش پهلوانی بوده است. او برای آزادی کرت از حکومت عثمانی جنگیده است. همانطور که در داستان نیز آمده همسر و فرزندانش را برای دو سال به جزیره ی دیگری فرستاده تا با فراغ بال بهتری بتواند با حکومت عثمانی بجنگد و همه ی اینها در خاطره ی کودکی کازانتزاکیس بر جای مانده است تا سال ها بعد داستانی را به رشته ی تحریر درآورد که با آن بزرگ شده است. وقتی زندگی نامه ی کازانتزاکیس را مطالعه می کنید به راحتی درخواهید یافت که شخصیت سختگیرانه، لجوج، مبارز، یک دنده و خشن پهلوان میکالیس، کسی نیست جز پدر نویسنده که تا زمان پیوستن کرت به خاک یونان از پای ننشسته است.

" آزادی یا مرگ " داستان مردمان ساده ایست که تعصبات دینی و قومیتی سردمدارانشان اجازه نمی دهد تا به سادگی و آرامش در کنار یکدیگر زندگی کنند. هرچند به نظر می رسد سردمداران برای رسیدن به مقاصد سیاسی خود، قومیت و دین را بهانه قرار داده اند تا در مردم عادی نفرت تولید کنند. و آزادی مفهومی انتزاعی است که جنگیدن برای آن از رسیدن به آن ارزشمندتر است. این سبک از نگرش را در کتاب های دیگر کازانتزاکیس به ندرت می توان یافت و اگر به تاریخ نگارش این کتاب و سیر تحولات فکری نویسنده دقت کنیم، درخواهیم یافت که کازانتزاکیس در نگارش این کتاب قولی را عملی کرده است که زمانی برای ثبت وقایع روزگارانی که بر خودش، خانواده اش و ملتش رفته است، به خود داده است.

در خاتمه لازم می دانم از مترجم گرانقدر ایران زمین، زنده یاد محمد قاضی نیز یاد کنم که باوجود گذشت کمتر از نیم قرن از ترجمه ی این کتاب، باز هم ترجمه ی روان و بی تکلف محمد قاضی، خواننده را در پیچ و خم جملات مغشوش گیر نمی اندازد و می تواند به راحتی با روایت داستان ارتباط برقرار نماید. محمد قاضی در پایان مقدمه ی کتاب جملاتی دارد که دانستنش خالی از لطف نیست: " کرت جزیره ای است که در آن آتش از پی آتش شعله می کشد. حتی در ایام صلح نیز بسیاری از قهرمانان این داستان را آتشی اهریمنی به پیش می راند. اعمال ایشان ممکن است به نظر ارواح پرهیزگاری که در شمال افسرده و بی خورشید اروپا ساکن اند، گناه جلوه کند ولی برفراز کرت گردبادی از نور و آتش می وزد. این کتاب حماسه ی قهرمانی و فاجعه ای انسانی است. برای خود دنیایی است پر از مهر و کین، پر از نور و آتش، که بر فرازش عقابی با بالهای گسترده در پرواز است: این عقاب کازانتزاکیس است. "

نویسنده: دکتر مسعود شهیدی

shahidi@iran-iraniha.com

 تاریخ ثبت مقاله: فروردین 1392


Share

سایر مقالات در این گروه
ردیفعنوان مقالهنویسندهگروه
۱
بررسی و نقد کتاب در غرب خبری نیستدکتر مسعود شهیدیادبیات داستانی غیرایرانی
۲
نگاهی به ماجراهای تن تن و میلودکتر مسعود شهیدیادبیات داستانی غیرایرانی
۳
بررسی و نقد کتاب "عقاید یک دلقک" اثر هاینریش بلسیمین میرزادهادبیات داستانی غیرایرانی
۴
بررسی و نقد کتاب "هویت" اثر میلان کوندراسیمین میرزادهادبیات داستانی غیرایرانی

نظر بدهید (۴) / تعداد بازدید: ۳۵۸۶
فهرست مقالات
مادر (دل نوشته)
سفرنامه - کانادایی ها
ای قوم به حج رفته - بخش دهم
کلاس ما و کلاس هتل پنج ستاره
سفرنامه - گواهینامه رانندگی در کانادا
ای قوم به حج رفته - بخش نهم
نگاهی به ماجراهای تن تن و میلو
بزن بشکن، چه خیالیه
ای قوم به حج رفته - بخش هشتم
ای قوم به حج رفته - بخش هفتم
ای قوم به حج رفته - بخش ششم
ای قوم به حج رفته - بخش پنجم
ای قوم به حج رفته - بخش چهارم
ای قوم به حج رفته - بخش سوم
ای قوم به حج رفته - بخش دوم
ای قوم به حج رفته - بخش نخست
مقدمه ای بر سفرنامه و سفرنامه نویسی
بررسی و نقد کتاب "استانبول، خاطرات و شهر" اثر اورحان پاموک
آشپزخانه من: طرز تهیه آبگوشت بدون گوشت!
آشنایی با برخی واژه های قدیمی دوران قاجار و پهلوی
آشپزخانه من: طرز تهیه آش کاچی
آشپزخانه من: طرز تهیه شله زرد
بررسی و نقد کتاب "عقاید یک دلقک" اثر هاینریش بل
آشپزخانه من: طرز تهیه کوکوی خرما
آشپزخانه من: طرز تهیه خوراک شامی
بررسی و نقد کتاب "هویت" اثر میلان کوندرا
چگونه از کلیه خود مراقبت کنیم
چگونه از قلب خود مراقبت کنیم
معمایی که فقط دو درصد آدم ها می توانند حل کنند
بررسی و نقد کتاب در غرب خبری نیست
رومن گیرشمن که بود
بررسی و نقد کتاب کافه پیانو
بررسی و نقد کتاب آزادی یا مرگ
همه چیز درباره ی پازل (جورچین)
ماجرای آبراهامویچ شدن بنده!
چرا سریال پرستاران را دوست داریم؟
... و درویش همچنان می چرخید
سی تی آنژیوگرافی قلب
اپیدمیولوژی سرطانی به نام گُلدکوئست
در سوگ صداقت
آیا شما وسواس دارید؟
پزشکان شهرستانی ... چه می کنند ؟ چه می خواهند ؟
خاطراتی از CCU
فانتین
اشک مادر
توکسوپلاسموز و حاملگی
بررسی ارزش تشخیصی آزمایش Thyroid Uptake
آیا پاتولوژی همیشه حرف آخر را می زند؟